Afbygging Þjóðleikhússins

Hlín Agnarsdóttir gerir upp leikárið sem er að líða í DV föstudaginn 13. júní. Að dómi Hlínar stendur íslenskt leikhús á tímamótum. Ný kynslóð sviðslistamanna er að ryðja sér til rúms og hefur aðrar hugmyndir um leikhúsið en þær kynslóðir sem byggðu upp íslenskt atvinnuleikhús um miðja síðustu öld. Nýr leikhússtjóri hefur tekið við í Borgarleikhúsinu og seinna á árinu verður ráðinn nýr þjóðleikhússtjóri. Segir Hlín og bætir því við að heyrst hafi að þjóðleikhúsráð hafi á stefnuskrá sinni að sá [sú] sem hnossið hreppi verði helst ekki kominn yfir fertugt.

Sé litið yfir grein Hlínar í leit að þjóðleikhússtjóra undir fertugu reynist erfitt að finna hann í þeim skrifum. Það væri þá helst Tyrfingur Tyrfingsson sem hefur vakið athygli fyrir góð tilþrif í leikritun. Ég óska þess samt Tyrfingi og íslensku leikhúsi til handa að hann verði ekki gerður að þjóðleikhússtjóra. Áður en að því kemur á ferli hans á hann vonandi mörg óskrifuð leikrit. Á stjórastóli í Þjóðleikhúsinu er hætt við að skáldaæðin stíflist fljótt. Hið sama á við um bráðunga og efnilega leikstjóra sem eru að eflast í sinni list. Starf þjóðleikhússtjóra er ekki fyrst og fremst fólgið í því að skapa á leiksviðinu heldur að veita öðrum sem bestar aðstæður til sköpunar þar.

Þegar fyrrnefnd grein Hlínar er skoðuð kemur í ljós að á bak við þær tvær sýningar sem henni virðast hafa staðið upp úr hér á höfuðborgarsvæðinu, Húsi Bernörðu Alba í Gamla bíói/Borgarleikhúsinu og Ragnheiði í Íslensku óperunni, er ekkert sérstakt ungviði að finna. Kristín Jóhannesdóttir leikstýrði Bernörðu og Stefán Baldursson Ragnheiði. Kristín er margreyndur leikstjóri og þótt hún sé greinilega ung og ör í anda þá eru allmörg ár síðan hún varð fertug. Stefán var þjóðleikhússtjóri í fimmtán ár og verkefni hans sem leikstjóra eru orðin mörg og fjölbreytt. Leikstjórarnir semsé báðir þrautreyndir.

Það skyldi þó aldrei vera að hin unga kynslóð sviðslistamanna gæti sitthvað lært af millikynslóðinni, kynslóð þeirra Kristínar og Stefáns, sem tók við af brautryðjendum í íslensku atvinnuleikhúsi sé upphaf þess miðað við opnun Þjóðleikhússins. Verkefnið felst ekki í því að ryðja einni kynslóð úr vegi til þess að skapa rúm fyrir nýja heldur að byggja brú þekkingar og trausts milli kynslóðanna.

Unnið með hugtök

Undanfarinn áratug hef ég starfað mikið með ungu fólki sem kennari í almennri bókmenntafræði í Háskóla Íslands. Námskeiðin mín hafa fjallað um leikhús, leiklist og texta sem skrifaðir hafa verið fyrir leiksvið. Oft hefur verið hreint yndi að vera samvistum við æskuþrótt nemenda minna og verða vitni að því hvernig greinandi hugur þeirra eflist við það að fá í hendur verkfæri, hugtök, til þess að greina og fjalla um leiklist og leiktexta.

Í hugvísindum er nefnilega unnið með hugtök. Eitt þeirra er kallað afbygging á íslensku. Í grein sinni grípur Hlín til afbyggingarhugtaksins til þess að lýsa umdeildum vinnuaðferðum Kristínar Jóhannesdóttur í sýningunni á Bernörðu Alba. Það er í besta falli umdeilanleg hugtakanotkun. Afbygging listaverks – eða hvaða hugverks sem vera skal – felst ekki í því að brjóta það í búta og skeyta milli brotanna þáttum úr annarri átt. Afbygging merkir að upprunaleg bygging verksins er brotin niður til þess að kanna merkinguna sem greina má á milli einstakra þátta og stakra brota verksins. Merkinguna að baki ásýndinni. Mér virtist að Kristín hafi ekki farið þá leið í uppsetningu sinni á leikriti Lorca. Heldur þá sem fyrr var lýst hér að ofan.

Þjóðleikhúsið þarf hins vegar að afbyggja. Þar ber að brjóta niður strúktúrana að baki ásýndinni og greina merkinguna sem þá finnst. Og byggja síðan upp sterka innviði úr reynslu, þekkingu og ungum sköpunarkrafti. Séu innviðirnir ekki traustir verður ásýndin hvorki fögur né sönn.