Gjafa­kvóta­kerfið sem ráð­herra Við­reisnar vill ekki kannast við

Furðulegt hefur verið að hlusta á atvinnuvegaráðherra afneita bæði opinberlega og gagnvart félögum sínum í stjórnarmeirihlutanum á þingi (samkvæmt okkar heimildum) að laxahlutur lagareldisfrumvarps hennar búi til nýtt kvótakerfi. Í grein eftir Jóhann Helga Stefánsson, framkvæmdastjóra Landssambands veiðifélaga (LV), sem birtist hér á Vísi, er bent á þessa einkennilegu framgöngu ráðherra:

„Að mati Landssambandsins er sérstaklega gagnrýnivert að atvinnuvegaráðherra hefur sagt opinberlega að frumvarpið feli ekki í sér nýtt kvótakerfi — þótt ákvæði frumvarpsins segi aðra sögu. Ákvæði frumvarpsins um laxahlut eru byggð á ákvæðum fiskveiðistjórnunarlaganna um aflahlutdeild — sem í daglegu tali er kölluð kvóti. Frumvarpið kveður á um að laxahlutur verði framseljanlegur, leigjanlegur og veðsetjanlegur með nákvæmlega sama hætti og kvótinn,” skrifar Jóhann Helgi.

Þetta er mikilvægur kafli úr grein hans vegna þess að svo virðist sem víða vanti skilning á að ef lagareldisfrumvarp atvinnuvegaráðherra verður að lögum, skapar það einmitt nýtt kvótakerfi byggt á fiskveiðistjórnarkerfinu.

Þetta vitum við hjá Íslenska náttúruverndarsjóðnum því sá sem hefur stýrt vinnunni við gerð lagareldisfrumvarpsins í ráðuneytinu útskýrði fyrir okkur tengslin.

Góð fyrirheit Svandísar

Haustið 2023 var okkur boðið ásamt félögum okkar hjá NASF og LV til meints samráðs í Matvælaráðuneytinu, einsog Atvinnuvegaráðuneytið hét þá, um nýtt frumvarp um lagareldi.

Þáverandi ráðherra Svandís Svavarsdóttir hafði sett þessa vinnu af stað af miklum metnaði og áhuga en varð frá að hverfa vegna veikinda þegar verkið var nýhafið.

Sá sem stýrði vinnunni innan ráðuneytisins var Kolbeinn Árnason, þá skrifstofustjóri fiskeldis í ráðuneytinu en fyrrum framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi (SFS).

Á einum af fyrstu samráðsfundunum útskýrði Kolbeinn fyrir okkur laxahlutinn og að fyrirmyndin væri einmitt fiskveiðistjórnunarkerfið.

Af hverju atvinnuvegaráðherra vill ekki kannast við þessa tengingu er furðulegt. Ekki þarf annað en að bera saman orðalag lagareldisfrumvarps hennar við lög um stjórn fiskveiða til að sjá skyldleikann. Heilu kaflarnir eru orðrétt þaðan.

Þessi samráðsvinna sem okkur var boðið til veturinn 2023 til 2024 fór ekki vel. Í janúar 2024 fór Svandís í veikindaleyfi. Flokkssystir hennar og þáverandi forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, leysti hana af sem matvælaráðherra þar til hún sjálf kvaddi og fór í forsetaframboð í byrjun apríl. Kom það því í hlut Bjarkeyjar Olsens að leggja hið nýja lagareldisfrumvarp fram á þingi bókstaflega tveimur vinnudögum eftir að hún kom í ráðuneytið.

Hver þeirra þriggja bar pólitíska ábyrgð á frumvarpinu er sérstakt umhugsunarefni.

Réttindi að gjöf

Þegar þarna var komið við sögu var SFS búið að ná öllu sínu fram í matvælaráðuneytinu í þessu furðulega samráðsferli. Það var allan tímann undir stjórn áðurnefnds Kolbeins. Hann varð á dögunum ráðuneytisstjóri Atvinnuvegaráðuneytisins og hefur líka stýrt þeirri útgáfu lagareldisfrumvarpsins sem Alþingi hefur nú til meðferðar og byggir að stærstum hluta á þeirri vinnu sem hófst 2023. Nú hafa hins vegar bæst við enn verri kaflar sem eru sérsniðnir fyrir fjögur aðildarfélög SFS.

Þrátt fyrir augljósan skyldleika laxahlutar lagareldisfrumvarpsins við lög um stjórn fiskveiða er mikilvægt að átta sig á ákveðnum grundvallarmun þar á milli. Með fiskveiðistjórnunarkerfinu var tekið nauðsynlegt skref til að tryggja sjálfbæra nýtingu á náttúruauðlindum þjóðarinnar. Laxahlutur atvinnuvegaráðherra festir aftur á móti í sessi einstaklega ósjálfbæran og mengandi iðnað, sem skaðar náttúru og lífríki Íslands og verðmæti bænda í sveitum landsins.

En rétt einsog með umdeildasta hluta kvótakerfisins mun laxahluturinn færa örfáum að gjöf réttindi sem þeir greiddu ekkert fyrir en geta framselt eða leigt ef lagareldisfrumvarpið verður óbreytt að lögum.

Höfundur  er talsmaður Íslenska náttúruverndarsjóðsins.