Skálkaskjól vændiskaupenda

Í opinberri umræðu undanfarna daga hafa málefni ungrar stúlku sem ákærð var fyrir brot á 248. gr. almennra hegningarlaga (fjársvik) í tengslum við kynlífsþjónustu sem hún innti ekki af hendi verið áberandi. Málsatvik eru í stuttu máli þau að stúlkan (sem er barn að lögum) og maður voru í netsamskiptum. Mun tilgangurinn hafa verið sá að mæla sér mót og að maðurinn greiddi stúlkunni fyrir vændisþjónustu sem hún átti að veita honum. Þegar á hólminn var komið og maðurinn rétti stúlkunni peningaseðla út um opna bílrúðu, sem fyrirframgreiðslu fyrir viðvikið, ákvað hún við svo búið að taka til fótanna án þess að standa við sinn hluta samkomulagsins.

Skemmst er frá því að greina að viðbrögð héraðsdómara við saksókn á hendur stúlkunni voru á þá lund að vísa ákærunni frá dómi, meðal annars á grundvelli þess að umrædd vændiskaup nytu ekki réttarverndar fjársvikaákvæðis alm. hgl. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar, sem benti á að láðst hefði af hálfu ákæruvaldsins að gera grein fyrir þeim ástæðum sem ákæran væri reist á og var málinu vísað frá dóminum af þeim sökum.

Sitt hefur hverjum sýnst um niðurstöðu héraðsdóms. Hefur það jafnan verið viðkvæðið gagnvart þeim sem ekki hafa verið hlynntir saksókn á hendur stúlkunni að um óþarfa viðkvæmni af hálfu þeirra sé að ræða enda vændi „tilfinningahlaðið“ málefni, sem geri þeim erfitt fyrir að sjá málið í réttu ljósi og halda sig á málefnalegum nótum svo fátt eitt sé nefnt.

Við mögulega áframhaldandi umfjöllun dómstóla um málið er nauðsynlegt að halda eftirfarandi til haga:

A. Í 206. gr. alm. hgl. er fjallað um vændi. Ákvæðið er einstakt að því leytinu til að í því er kaupum á vændi lýst refsiverðum. Sala er aftur á móti refsilaus nema þriðji aðili hagnist á henni. Var þetta leið sem farin var að sænskri fyrirmynd fyrir nokkrum árum í íslenskri löggjöf.

Sjónarmið sem lúra að baki þessu fyrirkomulagi eru meðal annars þau að hið opinbera mæti þeim sem einhverra hluta vegna sjá sig knúna til að selja aðgang að líkama sínum í kynferðislegum tilgangi með stuðningi í stað refsivandar á lofti. Oft sé um að ræða einstaklinga sem eiga sér einskis aðra úrkosti umfram þá sem falast eftir þjónustu þeirra. Í greinargerð með lagafrumvarpi um breytingu á 206. gr. er áhersla lögð á þennan aðstöðumun kaupanda og seljanda vændis og í því sambandi talið eðlilegra að leggja ábyrgðina á viðskiptunum á herðar kaupanda. Þá er börnum veitt alveg sérstök vernd í þessum efnum, ekki aðeins í umræddri 206. gr. heldur einnig í alþjóðlegum samningum um málefni barna og viðaukum við þá sem Ísland er aðili að.

Fram hjá þessu verður ekki litið við túlkun ákvæðisins og mögulegt mat á því hvort refsingum verði við komið gagnvart þeim sem bjóða afnot af líkama sínum í kynferðislegum tilgangi gegn þóknun.

B. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga um meðferð einkamála hafa dómstólar vald til að dæma um hvert það sakarefni sem lög og landsréttur ná til nema það sé skilið undan lögsögu þeirra samkvæmt lögum, samningi, venju eða eðli sínu. Í lagagreininni birtist sú grundvallarregla í íslenskum rétti að málefni það sem til úrlausnar er hjá dómstólum hverju sinni (sakarefni) má ekki vera andstætt lögum og velsæmi enda talið að dómstólar geti ekki með réttu leyst úr slíku á grundvelli laga og landsréttar.

C. Það er enn fremur rótgróin hefð í íslenskum rétti að gildi kröfu er háð því að hún njóti lögverndar. Að öðrum kosti er ekki unnt að knýja á um efndir hennar. Þannig njóta til dæmis kröfur sem eiga sér ólöglegar rætur ekki verndar laga, hvað þá verndar refsivörslunnar.

Af augljósum ástæðum falla því ætluð kaup á vændisþjónustu af barni utan við þá hagsmuni sem fjársvikaákvæði almennra hegningarlaga er ætlað að vernda. Kaup á vændisþjónustu eru refsiverð háttsemi og verður að framangreindu virtu ekki leitað atbeina dómstóla til að koma fram eða fylgja eftir ráðagerðum af því tagi eða refsingum ef þau ganga ekki eftir.

Eins og mál þetta er vaxið verður að telja eðlilegast að hinn svikni vændiskaupandi, sem ólöglega falaðist eftir kynlífsþjónustu, beri hitann og þungann af áhættunni sem því fylgdi. Menn skyldu í það minnsta almennt stíga varlega til jarðar við að búa þeim sem geð hafa í sér til að falast ólöglega eftir kynlífsþjónustu annarra, einkum barna, þann lagalega veruleika að þeir geti hlutast til um að refsingum sé komið við gagnvart þeim sem þeir hyggjast sækja slíka þjónustu frá, séu efndir hennar ekki í samræmi við væntingar þeirra og óskir.

Það færi vel á því að ríkissaksóknari felldi málið gegn stúlkunni niður. Það væri ekki einungis í samræmi við landslög heldur næsta víst í samræmi við siðferðiskennd þorra manna í réttarríkinu Íslandi eins og málið horfir við.