Menntastefna byggð á úreltum hugmyndum

Starfshópur forsætisráðuneytis sendi frá sér skýrslu nýlega um samþættingu mennta- og atvinnustefnu. Skúli Helgason, þingmaður Samfylkingar, leiddi starfið með fulltrúum ráðuneyta, háskóla, atvinnulífs og ASÍ.

Farið er yfir meginmarkmið almennrar menntastefnu hér á landi einkum frá framhaldsskólalögum 2008. Hópurinn telur að fyrirheit og framkvæmd þeirrar menntastefnu, að allir stundi nám við hæfi, hafi ekki gengið vel og bendir á lægra menntunarstig á íslenskum vinnumarkaði miðað við önnur lönd, mikið atvinnuleysi hjá ungu fólki með lágmarksmenntun, meira brotthvarf úr framhaldsskólum en annars staðar og skort á fólki með verk- og tæknimenntun.

Til að hækka menntunarstigið þurfi menntakerfið að verða skilvirkara og eru tillögur hópsins í meginatriðum tvíþættar. Í fyrsta lagi að spara í menntakerfinu með styttingu námstíma í grunn- og framhaldsskólum og nota sparnaðinn til að bæta starfsaðstæður, þjónustu, tækjakost og námsgögn. Í öðru lagi að aðlaga menntakerfið og ákvarðanir um námsframboð að þörfum atvinnulífsins. Hafa ber áhyggjur af þessu misvægi sem hópurinn bendir á en margt er aðfinnsluvert í greiningu hans, niðurstöðum og tillögugerð.

Órökstuddar fullyrðingar

Víða er að finna órökstuddar fullyrðingar og gögn vantar. Dæmi er umfjöllun um brotthvarf úr framhaldsskólum. Ástæður brotthvarfs eru flóknari en svo að framhaldsskólum sé einum um að kenna. Bent skal á mikla atvinnuþátttöku nemenda sem bitnar oft á náminu og sértækir námserfiðleikar hamla þeim sem eru í mestri brotthvarfshættu. Skólarnir hafa ekki úrræði gegn mörgu því sem brottfallinu veldur. Lengi hafa námshópar í framhaldsskólum farið stækkandi sem þýðir minna svigrúm kennara til að nota fjölbreytta kennsluhætti og minni einstaklingsbundin samskipti þeirra við nemendur. Þetta bitnar á öllum nemendum, en mest þeim sem þurfa sérstaka leiðsögn. Til að minnka brotthvarf úr framhaldsskólanámi þarf að rjúfa vítahring slæmra starfsskilyrða nemenda og starfsfólks skólanna.

Annað dæmi um órökstudda fullyrðingu er að stytting námstíma í grunnskólum og framhaldsskólum minnki brotthvarf úr námi og hækki menntunarstigið. Einu rökin sem tilfærð eru fyrir styttingu námstíma er að hann sé almennt lengri hér en í öðrum ríkjum OECD og að hjá þeim teljist nemendur hafa fengið nægan undirbúning fyrir háskólanám 18 eða 19 ára gamlir! Tafla á síðu 8 er marklaus því hún sýnir bara dæmigerðan aldur við upphaf háskólanáms í OECD en ekki stundafjölda í námi íslenskra grunn- og framhaldsskólanemenda samanlagðan og í öðrum löndum, frá byrjun skólagöngu til upphafs háskólanáms. Stytting námstíma ein og sér er hvorki menntastefna né forgangsmál hérlendis og órannsakað er hvort styttingu fylgi minna brotthvarf frá námi eða hærra menntunarstig.

Hörð átök urðu 2003-2008 um stefnu þáverandi menntamálaráðherra Sjálfstæðisflokks að skerða nám í framhaldsskólum með styttum námstíma. Var sú stefna vegin og léttvæg fundin með góðum rökum. Stytting námstíma er ófrjó menntaumræða. Hún fellur illa að íslenskri menntastefnu um að opinbera menntakerfið eigi að vera fyrir alla og að námstími frá byrjun grunnskóla til stúdentsprófs geti verið breytilegur. Aðrir brýnni hlutir eru framar í forgangsröðinni og skipta samfélagið meira máli. Ekki sést að hópurinn hugsi sér að það að mennta fleiri nemendur á skemmri tíma til stúdentsprófs gildi líka um verk-og tækninámið.

Ekki er vikið að fjárframlögum til skólastarfs í opinbera menntakerfinu og alvarlegum áhrifum niðurskurðar. Framhaldsskólinn hefur búið við samfelldan niðurskurð frá 2006 og sveitarfélögin berjast í bökkum við rekstur grunnskóla. Í fjárlagafrumvarpi ársins 2013 sést að uppsafnaðar aðhaldsaðgerðir í framhaldsskólakerfinu 2009-2013 nemi fjórum milljörðum. Ráðuneytið áætlaði útgjaldaaukningu 2008 á bilinu 1,3-1,7 milljarða vegna innleiðingar framhaldsskólalaga. Þeir fjármunir hurfu í efnahagshruninu. Engu fé á að verja til grunnskólans til að innleiða nýja menntastefnu. Engin merki eru um að hópurinn hafi átt samræður við skólafólk, samtök kennara né skólastjórnenda sem hafa bestu þekkinguna á skólastarfi og aðstæðum þess.

„McDonalds-væðing“ menntunar

Hagsæld samfélaga ræðst mjög af menntunarstigi þeirra. Rannsóknir á tengslum hagvaxtar og menntunar sýna hins vegar hvorki beint né einfalt samhengi þar eins og oft er fullyrt.

Aðferðin til að hámarka hagvöxt felst ekki í því að fínstilla menntakerfið og útgjöld til þess að þörfum atvinnulífsins. Í skýrslunni kemur fram oftrú á þessu samhengi og einkennist sýnin á menntakerfið af því sem nefnt er „McDonalds-væðing“ menntunar, ofuráhersla á hagræðingu og skilvirkni. Litið er á nemendur sem neytendur á markaði sem vilja fá mikið fyrir lítið.

Menntun hefur ótvírætt gildi fyrir einstaklinginn sem ekki er metið á mælikvarða hagvaxtar og fjárfestinga.

Formaður starfshópsins sagði í kynningu sinni að stytting námstíma gæti sparað einn til tvo milljarða á ári sem væri hægt að nýta til að styrkja menntakerfið og að vinnan hefði tekið mið af þörfum atvinnulífsins fyrir fleira verk- og tæknimenntað fólk. Í skýrslunni er enginn gaumur gefinn að raunverulegu menntunarhlutverki framhaldsskólans, viðmið um gæði náms eru einskorðuð við fræðsluhlutverkið og sams konar tæknilega nálgunin á ferðinni og í stefnunni sem reynt var að keyra í gegn 2003-2008. Ámælisvert er að Samfylkingin sem setur velferðarmál á oddinn byggi menntamálastefnu sína á gömlum og úreltum hugmyndum sem sparkað var út úr umræðunni fyrir löngu.