Leikur að orðum

Byrjum á að kynna til sögunnar orðskrípið raðfail. Fáir þekkja það, en segja má að orðið lýsi erfiðleikunum sem stundum fylgja því að setja saman hluti. Dæmi: „Mér gengur ekkert að setja saman nýju IKEA-hilluna. Þetta er algjört raðfail!“

Áhugamenn um skrafl (e. Scrabble) gætu haft gaman af duldum eiginleika þessa vafasama orðs: Hægt er að búa til sautján ný orð, ef stöfum þess er raðað upp á nýtt. Ekkert annað sjöstafa-stafarugl kemst nálægt orðinu hvað enduruppröðunarmöguleika varðar.

Þeir sem vilja spreyta sig á orðinu raðfail skulu hætta lestri hér, því öll sautján tilbrigðin verða tínd til í lok þessara skrifa. Góðir skraflarar komast upp í tíu. Minna verður að teljast raðfail.

Beygingarlýsing íslensks nútímamáls (BÍN) er safn beygingardæma og hefur verið í vinnslu á Stofnun Árna Magnússonar í rúman áratug. Efnið er öllum aðgengilegt á vefsíðu stofnunarinnar. BÍN hefur reynst Skraflfélagi Íslands öflugt verkfæri, þegar höggva þarf á hnútinn í deilumálum sem snúa að íslensku máli.

Við í Skraflfélaginu höfum einnig verið dugleg að rannsaka eiginleika BÍN og orðið ýmiss vísari. Til gamans verður hér farið yfir helstu niðurstöður.

Orðið bananasala hefur oft verið talið lengsta orðið í íslensku, þar sem a og samhljóði skiptast á. Í BÍN er þó að finna lengra orð, en þar er minnst á danahatarana. Ekkert er þó talað um bananasalahatarana, enda eru Íslendingar með umburðarlyndari þjóðum þegar ávaxtasalar eru annars vegar.

Stundum er fróðlegt að bera niðurstöðurnar saman við önnur tungumál. Til dæmis er lengsta orðið í ensku, þar sem sérhljóði og samhljóði skiptast á, honorificabilitudinitatibus. Shakespeare notaði það eitt sinn í verki sínu, þar sem það lýsir þeim æruverðuga. Lengsta samsvarandi orð í íslensku er árabátatímabilunum. Íslendingar geta einnig státað af Húsavíkurapótekinu, risaletidýrunum og uxahalasúpunum, sem virðast þó heldur rýr við hlið 27 stafa orðs Shakespeares.

Nokkur orð eru þeirrar náttúru, að þau halda áfram að vera orð, þó að stafirnir séu teknir burt einn af öðrum af endum þess. Dæmi: Ástarfar – starfar – tarfar – arfar – arfa – arf – ar. Fleiri orð af sama meiði: Aflagarpar, hámarkaðir, óflokkaðir, sólundaðir og þjóðliðinu.

Samliggjandi samhljóðar í íslenskum orðum eru aldrei fleiri en sex, samkvæmt BÍN. Meðal þeirra má finna barnshljóð, prestsskrúða, tunglgrjót og útvarpsstjóra. Að sama skapi eru samliggjandi sérhljóðar fjórir að hámarki, en þar má m.a. finna olíuauð, bíóeigendur og stúdentaóeirðir. Ekki þarf þó mikið ímyndunarafl til þess að búa til orð með fimm samliggjandi sérhljóðum, til dæmis væri hægt að rifja upp Ítalíuóeirðirnar fyrir nokkrum árum sem blossuðu upp í kjölfar mikillar íbúaóeiningar þar í landi.

Við ljúkum þessari merkilegu samantekt með því að vekja athygli á Íslandsmótinu í skrafli, sem verður haldið í húsakynnum Happs á Höfðatorgi helgina 9. og 10. nóvember. Leikar hefjast klukkan ellefu, en nánari upplýsingar um mótið er að finna á Facebook síðu Skraflfélags Íslands



P.S.

Eftirfarandi orð fást með því að endurraða stöfunum í raðfail: Aðalrif, aflaðir, aflaðri, afliðar, afriðla, alfaðir, alfarið, alfriða, falaðir, falaðri, fiðlara, lafraði, larfaði, lifaðra, lifaðar, lifraða og rafliða. (Orðin alfiðra og riflaða finnast ekki í orðasafninu).