Fjörutíu ár frá upphafi gossins á Heimaey

Fyrir fjörutíu árum hófst eldgos á Heimaey. Blómlegt byggðarlag með rúmlega 5.000 íbúa breyttist sem hendi væri veifað í flakandi eldsár og öskuskafla. Íslendingar allir voru þar minntir á að manneskjan er smá, líf og lán valt og veikt. Eyjamenn máttu í nauð sinni flýja heimili sín í fullkominni og algerri óvissu um framtíðina. Eignatjónið varð gríðarlegt og persónulegt áfall íbúanna mikið og sennilega mun meira en seinni tíma söguskýringar hafa viljað gangast við. Í næstum hálft ár ríkti tími óvissunnar.

Mestu mannflutningarnir

Á þessum tímamótum minnast Eyjamenn þeirrar gæfu að enginn skyldi láta lífið í hörmungunum. Guðleg forsjón, yfirvegun íbúa og sameiginlegt átak allra landsmanna varð Eyjamönnum að mildi þessa hörmunganótt. Á ótrúlega skömmum tíma var íbúum komið í var fyrir hörmungunum. Æðruleysi, kraftur og einurð Eyjamanna í bland við gott skipulag og góða aðstoð skóp árangur þessara mestu mannflutninga, sem um getur í sögu landsins. Hvorki meira né minna en 2,5% þjóðarinnar áttu öryggi sitt undir því að komast frá eldsprungunni sem opnaðist nánast við bæjardyr þeirra. Í ávarpi sínu á gosnóttinni sagði Kristján Eldjárn, þáverandi forseti: „Leggur drottinn líkn með þraut“ og má það til sanns vegar færa. Enginn veit hvernig farið hefði ef ekki hefði þá líkn verið að finna í þessari þraut að veður var gott í árstíð þegar allra veðra var von.

Erfiður tími

Við Eyjamönnum tók nú erfiður tími. Fjölskyldur tvístruðust og fréttir af heimahögum voru því miður oft þungbærar. Það er til marks um einstakt geðslag Eyjamanna að aldrei töpuðu þeir trúnni og hugur flestra stefndi heim allan þann tíma sem eldur brann í jörðu heima í Eyjum. Þegar tæpast stóð var meira að segja gripið til þess ráðs að dæla sjó á glóandi hraunið til að hægja á eyðileggingarmættinum. Vandséð er að nokkru sinni hafi mannkynið gengið fastar fram gegn náttúruöflunum en þegar Eyjamenn – með dyggum stuðningi velunnara hér á landi og erlendis – réðust til atlögu gegn virku eldfjalli með hugrekkið og hugvitið sem sín vopn.

Uppbygging

Í gosinu og eftir það völdu Eyjamenn að líta á vandann sem verkefni. Það þurfti magnað hugrekki til að flytja til baka á fyrstu dögum eftir gos. Snúa aftur á litla eyju sem í raun hafði verið rist í sundur af jarðeldum. Að endurreisa byggð í hlíðum hins nýja eldfjalls sem var langt frá því að vera kólnað. Á undraskömmum tíma reistu Eyjamenn byggðina úr öskunni og byggðu hér samfélag sem í dag má vera fyrirmynd annarra framsækinna bæjarfélaga. Það gerðu þeir þó ekki einir.

Þakkargjörð

Eyjamenn hafa valið að gera 23. janúar ár hvert að þakkargjörð sinni. Um leið og þess er minnst hversu gæfulega tókst til í ómannlegum þrautum er við hæfi að þakka þeim fjölmörgu sem veittu Eyjamönnum líkn og stuðning í gosinu og eftir það. Landsmönnum öllum færi ég því hér með dýpstu þakkir. Drengskapur þjóðarinnar var alger. Á sama hátt vil ég færa vinaþjóðum okkar þakkir fyrir ómetanlega aðstoð. Enn þann dag í dag og um framtíð alla verða Eyjamenn þakklátir öllum þeim fjölmörgu sem aðstoðuðu í gosinu. Þeim sem völdu að flytja ekki aftur heim til Eyja að gosi loknu vil ég þakka sérstaklega þann hlýhug sem þeir sýna ætíð heimahögunum. Verðmætin sem Vestmannaeyjar eiga í brottfluttum Eyjamönnum eru ómæld. Þeirra lóð á vogarskálar velgengni Eyjanna vega þungt. Sjálfur vil ég sérstaklega færa þeirri kynslóð sem valdi að flytja til baka það hugrekki sem hún sýndi á tímum sem án vafa voru þeir tvísýnustu í sögu byggðar í Vestmannaeyjum. Henni ber þakka það góða samfélag sem við Eyjamenn eigum í dag.