62. gr. stjórnarskrárinnar fjallar ekki um þjóðkirkjuna per se

Í þjóðaratkvæðagreiðslunni á laugardag verður spurt: „Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi?“ Spurningin er villandi.

62. grein stjórnarskrárinnar fjallar um Hina evangelísku lútersku kirkju. Hún er frumlag 62. greinarinnar og orðið þjóðkirkja er yfirleitt með litlum staf. Það er hin evangelíska lúterska kirkja sem skal njóta stuðnings og verndar ríkisvaldsins og með þeim hætti vera þjóðkirkja.

Hin evangelíska lúterska kirkja felur í sér það sem er margfalt mikilvægara en sú ríkisrekna þjóðkirkjustofnun sem landsmenn eru nú látnir halda að þeir séu að kjósa um.

Orðin „Hin evangelísk lúterska kirkja“ vísa til okkar sögulega og trúarlega grunns. Til þess sem gerir okkur Íslendinga að sögulegri og menningarlegri heild. Þau vísa aftur til siðbreytingarinnar, upplýsingarinnar, skapandi mótmæla, gagnrýnnar hugsunar, lýðræðis og jafnræðis. Það er sú arfleifð mótmælendatrúar og lýðræðis sem er langbest fallin til að vera bakgrunnur lífsskoðana og trúfélaga hér á landi á 21. öldinni. Það er sú eina trúarlega arfleifð sem t.d. leyfir okkur að halda því fram að mannréttindi séu æðri trúarlegum kreddum. Það er sú trúarlega arfleifð sem best verndar mannréttindi og okkar vestrænu kristnu gildi gagnvart hugsanlegum erlendum áhrifum trúarbragða eða lífsskoðana þar sem manngildi og mannréttindi eru fótum troðin.

Ríkiskirkja samræmist ekki stjórnarskrá

Firnastór lagabálkur í landslögum um eitt trúfélag og milljarðasérsamningur þess við ríkið vitna kröftuglega um ríkiskirkjufyrirlag. Engum dytti í hug í dag að búa til það fyrirkomulag trúmála sem nú ríkir ef viðmiðið ætti að vera samkvæmt stjórnarskrá, evangelískt lúterskt. Ljóst er að stofnunarlegir hagsmunir eins trúfélags og kirkjuvaldsstefna hafa ráðið mestu.

Stjórnarskráin og hin lúterska Fríkirkja

Hin lúterska Fríkirkja í Reykjavík hefur nú starfað á þremur öldum og tildrög að stofnun hennar má rekja allt aftur til þess að við Íslendingar fengum trúfrelsi fyrir 138 árum. Stofnun Fríkirkjunnar var þétt samofin sjálfstæðisbaráttunni. Hún var miðlæg í þeirri lýðræðisvakningu sem átti sér stað hér á landi um aldamótin 1900. Það má færa gild söguleg rök fyrir því að Fríkirkjurnar séu hinir fyrstu eiginlegu þjóðkirkjusöfnuðir þar sem þjóðkirkjan var lengi vel hluti af dönsku stjórnsýsluapparati og gætti danskra hagsmuna.

Í tveggja turna tali ráðuneytis og þjóðkirkju þá hefur 62. greinin verið aftengd og gerð óvirk, hvað varðar Fríkirkjuna. Fríkirkjan í Reykjavík hefur alltaf verið evangelísk lútersk og formæður okkar og forfeður hafa verið það allt frá siðskiptum. Við höfum aldrei afsalað okkur neinum kirkjusögulegum arfi, það er annarra verk. Við sækjumst hvorki eftir forréttindum né milljarða framlögum en væntum jafnræðis. Fríkirkjan nýtur ekki stuðnings samkvæmt stjórnarskrá. Lúterskar Fríkirkjur telja hátt í 20.000 meðlimi og þeim fjölgar árlega.

Og ef þjóðkirkjan er ekki lengur ríkiskirkja heldur sem nýtt sjálfstætt trúfélag eins og talsmenn hennar halda fram, þá er augljóst að Fríkirkjan í Reykjavík er í raun mun eldri en þjóðkirkjan í því formi sem hún er í dag.

Í ljósi alls þessa er spurning stjórnlagaráðs villandi.

Ef já. Þá óttast ég að þjóðkirkjustofnunin muni túlka það sem ávísun á áframhaldandi forréttindi og mismunun. Það væri mikill skaði því ríkiskirkjur hafa verið á hröðu undanhaldi í marga áratugi í þeim fáu löndum þar sem þær eru enn til staðar. Þær takmarka lýðræðislegan vöxt kristinna trúfélaga.

Ef nei. Hugsanlega hefur það engar breytingar í för með sér. Ef til vill mun það leiða til lýðræðislegra fyrirkomulags, meira í anda 62. gr. Ef þjóðkirkjustofnunin bregst við með aukinni kirkjuvaldsstefnu þá mun það mest skaða kristni í landinu til frambúðar.

En nú er aldeilis lag

Agnes M. Sigurðardóttir er nú nýr biskup Íslands, innan þjóðkirkjunnar. Um leið og Fríkirkjan óskar nýjum biskupi velfarnaðar í starfi þá bindum við miklar vonir við gott samstarf. Greina má nýjan andblæ og það fyllir okkur bjartsýni og ferskri von.

Við þurfum öll í sameiningu að skapa þjóðinni trúverðuga og lýðræðislega umgjörð lífsskoðana og trúmála sem hæfir 21. öldinni. Fríkirkjan vill taka virkan þátt í að skapa víðan en traustan grundvöll um mannréttindi, mannhelgi, jafnrétti og jöfnuð. Þá mun íslensk almenn kirkja einkennast af trú og djörfung og vera í takt við þjóðina.

Afstaðan til náungans

Á þeim 112 árum sem Fríkirkjan við Tjörnina hefur verið starfandi hefur afstaða biskupa þjóðkirkjunnar í hennar garð verið mjög mismunandi. Sumir þeirra hafa haft mjög jákvæða afstöðu til lúterskra Fríkirkna og gott samstarf verið til staðar. Fríkirkjan vonast eftir góðu og farsælu samstarfi á jafnréttisgrunni.

Mikið væri gott, nú rétt fyrir atkvæðagreiðslu, að fá að heyra afstöðu biskups til stöðu þeirra lútersku Fríkirkna sem stjórnarskráin fjallar um. Það myndi eflaust hjálpa mörgum að gera upp sinn hug.