Mengandi stóriðja. Nei takk

Athyglisverður pistill birtist í Mbl. 14. nóvember sl. Þar er greint frá því að stjórn Faxaflóahafna, sem á land það er iðnaðarsvæðið á Grundartanga stendur á, hafi ákveðið að láta gera umhverfisúttekt á svæðinu. Sem kunnugt er, eru tvö stóriðjufyrirtæki staðsett á Grundartanga, Norðurál og Elkem Ísland, auk margra smærri atvinnufyrirtækja, sem þar hafa risið á síðustu árum.

Tilgangur úttektarinnar er sagður vera sá að sannreyna þær umhverfismælingar sem þar hafa farið fram og „hvort þær gefa raunsanna mynd af því mengunarálagi sem nú er vegna starfsemi á Grundartanga og yrði með frekari uppbyggingu“. Skipaður hefur verið starfshópur sérfræðinga til að stýra verkefninu. Er starfshópnum m.a. ætlað að meta hver hugsanleg þolmörk svæðisins séu með tilliti til mengunarþátta og „hvort mengun sé í einhverjum tilvikum komin að þeim mörkum“. Ætlunin er að ljúka verkefninu í mars á næsta ári og kynna þá niðurstöður. Þetta er satt að segja talsverð tíðindi sem koma þó líklega ekki öllum á óvart.

Fram kemur í fréttinni að sumir nágrannar Grundartanga í Hvalfjarðarsveit og í Kjós hafi lengi gagnrýnt starfsemina þar vegna mengunar og stækkunar atvinnusvæðisins. Í apríl á liðnu vori birtist grein í Bændablaðinu eftir Ragnheiði Þorgrímsdóttur, bónda að Kúludalsá, skammt vestan stóriðjusvæðisins, þar sem hún greinir frá ókennilegum veikindum í sínum hrossum frá árinu 2007 sem hún telur stafa af flúormengun í gróðri af völdum stóriðjunnar. Lýsir hún baráttu sinni við Matvælastofnun (Mast) og yfirdýralækni vegna þessa máls, sem lítið hafi gert með tilmæli hennar um rannsókn á líffærum úr hinum sjúku hrossum en látið nægja að mæla flúor í beinsýnum sem þó hafi sýnt þrefalt meira flúormagn en áætlað landsmeðaltal geri ráð fyrir.

Eitthvað virðist sem umræðan um mengun frá stóriðjunni á Grundartanga sé farin að hafa áhrif, fyrst Faxaflóahafnir sjá nú ástæðu til að fara út í fyrrnefnda úttekt á svæðinu, sem er vissulega góðra gjalda vert. Verður fróðlegt að sjá hvaða áhrif hún muni hafa á frekari starfsemi á Grundartanga.

En víkjum nú sögunni austur á Reyðarfjörð. Þar tók sem kunnugt er til starfa risaálver Alcoa árið 2007, sem senda mun 520.000 tonn af koltvísýringi út í andrúmsloftið árlega. Nokkuð er síðan fréttir tóku að berast af því að tekið væri að gæta mengunar í nágrenni álversins, sem staðsett er nánast við bæjardyrnar á þéttbýlinu í Reyðarfirði, svo fólk væri jafnvel hikandi við að fara í berjamó á slíkum slóðum. Á liðnu hausti greindi svo RÚV tvívegis frá því að komið hefði í ljós veruleg flúormengun í gróðri í Reyðarfirði, sem búfénaði gæti stafað hætta af, og bændur í vafa um hvort gætu nýtt heyfang af túnum, sem þó reyndist ástæðulaus ótti er upp var staðið.

Umhverfisstofnun var sögð vera að skoða málið og Alcoa gaf þá skýringu á flúornum að „viðvörunarkerfi“ hefði bilað og lofaði bót og betrun. Eitthvað virðist bera hér að sama brunni og á Grundartanga en sá er þó munur á að álverið á Reyðarfirði hefur aðeins starfað í skamman tíma, eða í 5 ár. Álfyrirtækin reyna eðlilega að gera sem minnst úr mengunaráhrifum, það er þeirra skylda. Norðurál lætur hafa eftir sér í Bændablaðinu að hvað snertir Grundartanga þá sé þar um einhvern misskilning að ræða, en aukningu flúors þar megi rekja til stækkunar álversins fyrir fimm árum, þegar losun flúors hafi aukist tímabundið. Ekki virðast þó allir heimamenn við Hvalfjörð reiðubúnir að samþykkja „misskilninginn“. T.d. hefur Bændablaðið í sömu grein eftir Sigurbirni Hjaltasyni, oddvita Kjósarhrepps, að árlegar mælingar á svæðinu sýni „stigvaxandi mengun og að sveitunum nálægt Grundartanga sé margvísleg hætta búin.

Kjarni málsins er sá að mikil mengun berst frá álverum og annarri stóriðju. Stóriðjan mengar mest þótt bílar og önnur samgöngutæki eigi þar drjúgan hlut að máli. Við Íslendingar höfum sem þjóð skuldbundið okkur samkvæmt Kyoto-sáttmála til að draga úr losun koldíoxíðs (CO2) í andrúmsloftinu, sem nú er farin að valda breytingum á veðurfari með afleiðingum sem öllum ættu að vera ljósar sem um það vilja hugsa á annað borð. Með aukinni stóriðju erum við að vinna gegn þeirri stefnumótun. Svo einfalt er það. Álver eru ekki umhverfisvæn atvinnustarfsemi. Þau krefjast virkjana og mikilla fórna í óspilltri náttúru landsins, eins og virkjanaframkvæmdirnar á Austurlandi hafa leitt í ljós, þar sem meira að segja sjálfu Lagarfljótinu, einu mesta og fegursta vatnsfalli landsins, hefur verið umturnað. Þar við bætist að heildaráhrif stórframkvæmdanna á Austurlandi hafa orðið talsvert minni en gert var ráð fyrir. Álverið hefur ekki snúið við byggðaþróun á Austurlandi. Reynslan er ólygnust. Fólki heldur áfram að fækka á Austurlandi, enda vitað að ekki vilja allir vinna í álbræðslu.

Af 400-500 beinum störfum, sem skapast hafa í álverinu, sem að hluta eru skipuð útlendingum og vissulega munar um, hafa tapast á þriðja hundrað störf á móti í fjórðungnum vegna samdráttar í sjávarútvegi og smærri atvinnustarfsemi sem að einhverju leyti má skrifa á ruðningsáhrif álversins. Viðurkennt er líka að hvert starf í álveri er tiltölulega dýrt miðað við hve fá störf þau skapa.

Ekki blæs heldur byrlega fyrir áliðnaðinum nú um stundir. Arðsemi Kárahnjúkavirkjunar er enn of lítil, sagði forstjóri Landsvirkjunar á liðnu ári, en vart mun hún fara batnandi þar sem heimsmarkaðsverð á áli fer nú lækkandi, m.a vegna innkomu Kínverja inn á markaðinn, og ekki eru horfur á að úr rætist á næstu árum. Hugmyndir um sæstreng til útlanda eru óraunhæfar. Við Íslendingar höfum nú þegar fest um 80% af allri raforkuframleiðslu okkar í stóriðju, sem er hættulega mikið fyrir fámenna þjóð og mál að linni.

Öll skynsamleg rök hníga að því að ekki verði reist fleiri álver á Íslandi í náinni framtíð og að við snúum okkur heldur að margs konar annarri atvinnustarfsemi á sviði smærri iðnaðar og hátækni, auk vaxandi ferðaþjónustu sem skapað getur fleiri störf, auk hinna hefðbundnu atvinnugreina, landbúnaðar og sjávarútvegs, sem alltaf verða að sjálfsögðu kjölfestan. Áfram munum við eitthvað þurfa að virkja en við eigum að gera það í sátt við landið og fólkið í landinu. Rammaáætlunin, sem nú er til meðferðar í þinginu, er spor í rétta átt. Með þessu mæla bæði umhverfisleg og efnahagsleg rök en þó eru umhverfisrökin líklega þyngri á metunum því landið sjálft og umhverfið er okkar dýrmætasti höfuðstóll. Mistökin eru til þess að læra af þeim. Vonandi tekst okkur það sem þjóð.