Hugleiðing um lífið

Forsíðufrétt Fréttablaðsins föstudaginn 2. nóvember fjallar um sjálfsvígstilraunir. Ég hef haldið því fram að opinber umræða um sjálfsvíg og sjálfsvígstilraunir hérlendis sé ekki nægilega mikil og því las ég fréttina af einlægni og áhuga. Eftir lesturinn velti ég því hins vegar fyrir mér hvert gildi umfjöllunarinnar er eða ætti að vera.

Í fréttinni er fjallað um samantekt á fjölda sjálfsvígstilrauna sem Landspítalinn hefur sinnt á undanförnum árum og jafnframt greint frá því að á milli áranna 2007 og 2010 hafi sjálfsvígstilraunum fjölgað úr 120 tilfellum í 500. Prósentur, hlutföll og meðaltöl einkenna umfjöllunina; konur eru líklegri en karlar til að gera tilraun til sjálfsvígs og allt að 30 hafa endað á gjörgæslu. Athygli lesenda er beint að fjölgun skráðra tilfella. „Tilraunir til sjálfsvígs skráðar fjórfalt fleiri“ er fyrirsögn fréttarinnar í hefðbundinni útgáfu blaðsins en netútgáfan styðst við einfaldara orðalag: „Tilraunum til sjálfsvígs fjölgar“. Í fréttinni er engu að síður vitnað í Pál Matthíasson, framkvæmdastjóra geðsviðs LSH, þar sem hann segir að þrátt fyrir að samantektin sýni fram á fjölgun tilfella á milli ára séu líkur á að fyrri tölur hafi verið vanmetnar vegna þess að ekki var farið að huga sérstaklega að skráningu þessara tilfella fyrr en eftir efnahagshrun. Fjölgun á skráðum tilfellum bendir því ekki endilega til, að mati Páls, að um raunverulega fjölgun sjálfsvígstilrauna sé að ræða.

Það var ekki endilega hið augljósa misræmi í fyrirsögn og niðurlagi fréttarinnar sem vakti mig til umhugsunar heldur miklu frekar skortur á dýpt og gagnrýninni umræðu. Umfjöllun um sjálfsvíg og sjálfsvígstilraunir er viðkvæm og vandmeðfarin og því hætta á að hún einskorðist við tæknileg og tölfræðileg atriði. En hvert leiðir slík umræða okkur? Tíðnitölur geta að einhverju leyti verið upplýsandi en gera hér lítið annað en að skilja lesendur eftir í óvissu um hvort um raunverulega aukningu sjálfsvígstilrauna sé að ræða eða ekki.

Það sem skiptir hins vegar meira máli, að mínu mati, er opin og heiðarleg umræða sem veltir upp spurningum, setur hluti í samhengi og gerir tilraun til þess að reyna að skilja betur hvernig megi sporna við sjálfsvígum og sjálfsvígstilraunum. Alvarleiki málsins felst nefnilega ekki eingöngu í því hvort sjálfsvígstilraunum hafi fjölgað eða í hverju einasta mannslífi sem er ógnað eða breytt varanlega með verknaðinum. Ástæður, aðstæður og eftirmálar þess að gera tilraun til sjálfsvígs eru jafn misjafnir og tilfellin eru mörg. Hver einasta manneskja sem reynir að svipta sig lífi og lifir það af mun hins vegar ávallt bera þess andleg og/eða líkamleg merki.

Tíðnitölur segja auk þess einungis hálfa söguna því aðstandendur, vinir og ættingjar þeirra sem gera tilraun til sjálfsvígs þurfa ekki síður að takast á við áfall og breytta sýn á lífið og tilveruna.

Í tilraun til þess að dýpka umræðuna á sama tíma og ég velti því fyrir mér hvaða leiðir eru færar í forvörnum langar mig til að segja frá Heru Sif systur minni. Þegar hún var 18 ára gömul tók hún ákvörðun um að taka sitt eigið líf. Hún lifði sjálfsvígstilraunina af en líf hennar umbreyttist, líf okkar allra sem þekktu hana umbreyttist. Tilraun hennar til að binda enda á eigið líf var þess eðlis að hún missti meðvitund og varð fyrir súrefnisskorti sem hafði óafturkræf áhrif á andlega og líkamlega getu hennar. Hera Sif vaknar nú á morgnana og opnar augun en sér ekki. Hún heyrir það sem fram fer í kringum hana en getur hvorki talað né tjáð sig. Við vitum því ekki að hve miklu leyti eða á hvaða hátt hún skilur umhverfi sitt og samferðafólk. Hera Sif varð 36 ára í sumar og hefur því lifað algjörlega tvískiptu lífi. Fyrstu 18 ár ævi sinnar lifði hún lífi barns og unglings sem hafði óendanlega möguleika og fulla færni til að taka þátt í lífinu, sem hún og gerði af miklum krafti. Næstu 18 ár í lífi hennar hafa hins vegar einkennst af skerðingu og hindrunum. Þrátt fyrir að hún hafi ekki náð að svipta sig lífinu þá svipti hún sig ýmsu öðru. Til dæmis frelsinu sem felst í því að taka sjálfstæða ákvörðun og að hafa skoðun. Þátttaka hennar og lífsgæði eru nú undir þolinmæði og þrautseigju fjölskyldumeðlima hennar komin sem og fagmennsku starfsfólksins sem hugsar um hana á hverjum degi – allan daginn.

Þrátt fyrir þessar sorglegu afleiðingar er Hera Sif að mörgu leyti heppin. Hún býr á fallegu heimili þar sem fagfólk hugsar vel um hana og reynir að hámarka þátttöku hennar í daglegu lífi. Hún á auk þess foreldra sem veita henni ekki bara skilyrðislausa ást og umhyggju heldur leggja líka á sig þrotlausa vinnu við að gæta réttar hennar, því það getur hún ekki gert sjálf. Í helgarblaði Fréttablaðsins, þann 3. nóvember, kom frétt í framhaldi þeirrar sem vakti mig til umhugsunar. Þar er fjallað um að ríkið ráðstafi um það bil 7 milljónum á ári í sjálfsvígsforvarnir. Samanborið við það fjármagn sem fer í annað forvarnastarf er þetta ekki stór upphæð og nauðsynlegt að gera betur. Hér er þó umræðan enn á því stigi sem ég minntist á fyrr – tölfræðileg og tæknileg.

Ég vil taka það skýrt fram að ég er ekki að draga úr mikilvægi þess að fylgjast með og rannsaka tíðni sjálfsvígstilrauna eða mikilvægi þess að kalla eftir fjármagni, slík vinna er afar brýn. Ég trúi því hins vegar að við getum bætt við umræðuna, dýpkað hana og gert hana merkingarbærari. Forvarnastarf gegn sjálfsvígum og sjálfsvígstilraunum hefst nefnilega og endar með fólki og á meðal fólks. Gunnar Hersveinn segir í bók sinni Þjóðgildin að frelsi þurfi hver og einn að öðlast með hugrekki og samkennd með öðrum. Ég óska þess að við öðlumst meira hugrekki til þess að ræða saman um sjálfsvíg og sjálfsvígstilraunir á einlægan og opinskáan hátt. Að við látum okkur málin varða, spyrjum gagnrýninna spurninga, hlustum á hvert annað og lærum þannig sífellt að meta lífið betur. Þannig getum við reynt að stuðla að og viðhalda því frelsi sem okkur er gefið og vinna gegn því að fólk svipti sig þessu frelsi. Frelsinu til að taka þátt í lífinu – af ábyrgð og skynsemi.