Fangar með geðsjúkdóma, sjónarmið sem ekki heyrðust!

Dagana 8. og 10. október síðastliðinn fjallaði Kastljós RÚV um málefni geðsjúkra fanga. Umfjöllunin var einhliða og heildstæð mynd af afstöðu Geðsviðs Landspítala í þessu mikilvæga máli kom ekki fram. Rætt var við undirritaðan, sem auk þess að leiða Geðsvið hefur langa reynslu af réttargeðlækningum í Bretlandi. Hins vegar var aðeins lítið brot af viðtalinu sýnt, auk þess sem rangt var eftir undirrituðum haft. Landspítali gerði athugasemd við fréttaflutning Kastljóss strax eftir þættina og óskaði þess að fá tækifæri til að skýra betur sín sjónarmið. Þar sem slíkt tækifæri hefur ekki fengist þá er Geðsvið Landspítala tilneytt að halda fram sínum sjónarmiðum á öðrum vettvangi.

Afstaða Geðsviðs í dag til geðsjúkra fanga

Það hefur alla tíð verið stefna Geðsviðs að sakhæfir fangar afpláni ekki refsingu á Landspítala. Fangar hafa hins vegar alltaf fengið þar bráðameðferð. Geðsviðið neitaði fram yfir síðustu aldamót að vista ósakhæfa fanga og ekki er hægt að draga fjöður yfir það að afleiðingarnar voru slæmar. Það var hins vegar hin hliðin á þeirri mannúðarstefnu sem rekin hafði verið alla tíð á Kleppi, þar sem reynt var að komast hjá nauðung í lengstu lög. Skoðun yfirlækna var að spítalinn væri ekki í stakk búinn að sinna ósakhæfum föngum. Það var á ábyrgð heilbrigðisyfirvalda að bregðast við þessu og var það gert þegar Réttargeðdeildin að Sogni var opnuð 1992, ráðstöfun sem var óheppileg en mætti brýnni þörf á sínum tíma.

Nú eru hins vegar önnur viðhorf á Geðsviði Landspítala. Barátta Landspítala fyrir því að loka Sogni og opna réttargeðdeild að Kleppi er skýrt merki þeirra breyttu viðhorfa, sem byggjast jafnt á faglegum rökum og mannúðarrökum.

Afstaða Geðsviðs Landspítala er sú að;

1) Geðsvið Landspítala sinnir þeim sem dæmdir eru ósakhæfir og fara á réttargeðdeild.

2) Geðsvið Landspítala metur fanga í bráðatilfellum og eru þeir lagðir inn til meðferðar ef þarf.

3) Öryggisgeðdeild (deild 15) sinnir sjálfræðissviptum, alvarlega geðsjúkum með fíknivanda og ofbeldishættu. Deildin hefur nýst vel til að draga úr líkum á frekari afbrotum hjá þessum mikið veika hópi.

4) Ákveðinn lítill hópur fanga sem hefur áður gengið í gegnum öryggisgeðdeildina (oftast), flakkar á milli geðdeilda og fangelsa og er í raun sífellt einhvers staðar í kerfinu. Þetta er sá hópur sem flóknast hefur reynst að finna lausn fyrir.

Þörf er fyrir sérstakt búsetuúrræði

Varðandi síðastnefnda hópinn (hóp 4) þá er það skoðun Geðsviðs Landspítala að þessir sakhæfu einstaklingar (sem margir hverjir eiga takmarkaða von um bata) eigi ekki að afplána sína dóma á sjúkrahúsi. Hefðbundið fangelsi er ekki heppilegur staður fyrir þá en sjúkrahús er það enn síður. Í því sambandi er rétt að líta til dóms Hæstaréttar (659/2008) í máli einstaklings sem hafði verið 16 ár á Sogni. Þar var dæmt svo að þar sem hann væri ekki til lækninga, þá ætti hann rétt á búsetuúrræði með viðeigandi öryggisgæslu, spítali eða önnur stofnun væri ekki réttur staður fyrir hann. Í raun þarf að huga að „viðeigandi stofnun“ sbr. 16. grein almennra hegningarlaga (19/1940), en sú stofnun er hvorki fangelsi né sjúkrahús. Lausnin gæti að mati Landspítala verið sérstakt búsetuúrræði/stofnun með viðeigandi öryggisgæslu en til vara geðdeild innan fangelsis, nú þegar nýtt fangelsi rís vonandi.

Sakhæfir fangar eiga ekki erindi á réttargeðdeild

Lögmaður í þætti Kastljóss taldi að sakhæfir fangar væru best komnir á réttargeðdeildinni að Kleppi. Sú hugmynd byggir á vanþekkingu. Fyrsta verk Landspítala þegar það tók yfir rekstur Sogns á sínum tíma var að stöðva flutning sakhæfra fanga úr fangelsi á Sogn. Ástæðan er sú að þeir einstaklingar sem eru svo veikir að vera dæmdir ósakhæfir og enda á réttargeðdeild eru mjög viðkvæmir vegna veikinda og stundum fötlunar. Reynslan frá Sogni sýndi að fangar sem komu frá Litla-Hrauni voru betur „starfhæfir“ og kúguðu stundum ósakhæfa sjúklinga með langvinna geðrofssjúkdóma og jafnvel starfsfólk Sogns. Afleiðingin varð harkalegri og verri deild fyrir þá ósakhæfu. Þetta er löngu þekkt og t.d. tók Broadmoor–réttargeðspítalinn í Englandi fyrir innlagnir sakhæfra úr fangelsum strax árið 1886, eftir uppþot og morð innan spítalans.

Sakhæfi og sjálfræði

Í þætti Kastljóss var það sagt einkennilegt að einstaklingur gæti verið sjálfræðissviptur vegna geðsjúkdóms en samt sakhæfur. Það getur hins vegar vel gerst, því um ólíka hluti er að ræða. Fólk er sjálfræðissvipt vegna alvarlegs geðsjúkdóms þegar það er talið geta verið hættulegt sjálfu sér eða öðrum eða heilsu þess er hætta búin. Ósakhæfi er hins vegar þröngt, lögfræðilegt hugtak sem byggir á því að einstaklingur hafi ekki vitað hvað hann gerði á verknaðarstundu afbrots.

Vanhæfi

Enn eitt atriði sem rétt er að ræða er sú fullyrðing lögmanna í þætti Kastljóss að geðlæknar af Kleppi séu mögulega vanhæfir til að gera sakhæfismat þar sem þeir vinni á deild sem hugsanlega þurfi að taka við viðkomandi, verði hann dæmdur ósakhæfur. Þar þarf hins vegar að líta til þess að sakhæfi er lögfræðilegt hugtak og ákveðið af dómara. Einnig þarf að muna að það eru saksóknari og verjandi sem koma sér saman um dómkvaddan matsmann og því á ábyrgð þeirra að velja óvilhallan aðila. Vanhæfi er vissulega ákveðið vandamál í smáu samfélagi en það er ekki meira vandamál í læknastétt en t.d. á meðal lögfræðinga!

Niðurlag

Það er mjög miður hversu einhliða og ósanngjörn umfjöllun Kastljóss nú nýlega um málefni geðsjúkra fanga var. Umræða um þennan flókna og viðkvæma málaflokk er mikilvæg og afar þörf en hefur margar hliðar. Mikilvægt er að sjónarmið þeirra fagaðila sem mesta reynslu hafa af meðferð geðsjúkra afbrotamanna heyrist (þótt þau eigi auðvitað ekki að vera einu sjónarmiðin sem fram koma). Geðsvið Landspítala og Fangelsismálastofnun þurfa að vinna saman að þessum málaflokki og jók fundur þessara aðila sem haldinn var nú nýlega skilning beggja aðila á sjónarmiðum hins. Er stefnt að nánara samstarfi í framtíðinni.