Samstaða um að rjúfa vítahring

Ný skýrsla McKinsey um leið Íslands til hagsældar er mikilvæg af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi afhjúpar hún innbyggða veikleika í íslensku atvinnulífi og þann vítahring sem þeir mynda. Í öðru lagi leggur hún grunn að víðtækri samstöðu um vaxtarleið í atvinnumálum. Sú vaxtarleið gengur út á að brjóta upp fákeppni og auka framleiðni með því að opna landið fyrir samkeppni og fjárfestingum, og horfa til atvinnulífs framtíðarinnar með menntun og virkjun nýsköpunar og hugvits.

Þegar litið er til síðustu áratuga hefur arður í atvinnulífi ekki síst myndast í skjóli aðstöðu og með krónuna sem viðskipta- og samkeppnishindrun. Við höfum horft upp á fákeppni í lykilþjónustu á borð við fjármálastarfsemi, flutninga og jafnvel smásölumarkað. Úthlutað var aðstöðu til að innheimta auðlindarentu, þ.e. umframarðinn sem sérleyfi til nýtingar sameiginlegra auðlinda skapa. Þessi staða breiðir ekki aðeins yfir litla framleiðni, felur sóun og viðheldur þeim vítahring sem McKinsey-skýrslan lýsir, heldur býður hagnaðarsókn í skjóli aðstöðu heim afar óheilbrigðum tengslum viðskiptalífs, stjórnmála og stjórnsýslu – eins og lesa má um í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis um hrun fjármálakerfisins.

Almannahagsmuni tryggjum við aðeins með almennum og gagnsæjum leikreglum sem gilda um alla, í raunverulegri og heilbrigðri samkeppni á markaði. Í aðstöðusóknarsamfélaginu verður áherslan hins vegar á það að þeir sem ráða fjármagni, fyrirtækjum og gegna lykilstöðum tilheyri „réttum“ hópi. Svo vitnað sé til virks þátttakanda í þessu valdatafli gamla Íslands er þetta hið „ógeðslega samfélag“ sem hrundi vegna innri veikleika haustið 2008.

Verkefnið sem McKinsey-skýrslan birtir svo skýrt er að endurbyggja atvinnulíf framtíðar á öðrum og sterkari grunni en þeim sem brást svo illilega. Skýrslan dregur líka fram það ábyrgðarleysi sem í því fælist að loka nú þegar annarri af þeim tveimur leiðum sem taldar eru færar í ýtarlegri skýrslu Seðlabankans um framtíðarlausn í gjaldmiðilsmálum þjóðarinnar. Rétt er að láta af slíkum átökum og taka alvarlega meginábendinguna um nauðsyn þess að opna fyrir samkeppni og fjárfestingu. Við þurfum líka að ljúka við að skapa sanngjarnar leikreglur um úthlutun sérleyfa til nýtingar sameiginlegra auðlinda og gæða, og um skilaleiðir auðlindarentunnar til almennings. Að því frágengnu þurfa auðlindagreinarnar að búa við almenn og samkeppnishæf starfsskilyrði til að skila myndarlegum arði af því fjármagni sem þar er bundið.

Við höfum öll tækifæri til að vinna af skynsemi og yfirvegun að því að rjúfa áratugagamlan vítahring og auka hagsæld á Íslandi. Um það á að geta myndast góð samstaða.

Gætum þess að láta ekki vörn fyrir umframarð í skjóli aðstöðu og fákeppni trufla þá vinnu.