Um sambandsslit og stjórnarskrá 1944

Því hefur verið haldið fram að undanförnu í mikilvægum fjölmiðlum á borð við Kastljós RÚV að stjórnarskrá íslenska lýðveldisins frá 1944 hafi verið samþykkt í góðri sátt og eindrægni. Mikil kjörsókn og hátt hlutfall atkvæða með stjórnarskránni sé til marks um þetta. Af þessu tilefni er rétt að rifja upp nokkur atriði sem finna má í handbókum eins og Öldinni okkar eftir Gils Guðmundsson eða Ísland á 20. öld eftir Helga Skúla Kjartansson, auk heimilda á Veraldarvefnum.

Það er vissulega rétt að kjörsókn var mikil (98,61%) í þjóðaratkvæði um slit sambandsins við Dani og nýja stjórnarskrá, sem haldið var 20.-23. maí 1944. Rúm 97% þeirra sem atkvæði greiddu lýstu samþykki við sambandsslitin og 95% við lýðveldisstjórnarskrána. En þar með er ekki nema hálf sagan sögð.

Tvö mál voru á dagskrá þessa þjóðaratkvæðis og leikur enginn vafi á því að það var fyrra málið, sambandsslitin, sem olli þessari óvenjulegu kjörsókn. Samkvæmt sambandslögunum frá 1918 mátti segja þeim upp eftir 25 ár og íslenska þjóðin var nær einhuga um að fylgja því eftir nú, þegar fresturinn var liðinn, enda mæltu allar aðstæður með því.

Stjórnarskrárfrumvarpið sem Alþingi hafði samþykkt og var borið undir þjóðina í atkvæðagreiðslunni fól nær eingöngu í sér breytingar sem tengdust sambandsslitunum, til dæmis að Ísland skyldi vera lýðveldi með þjóðkjörnum forseta í stað Danakonungs. Atkvæðin með sambandsslitunum voru um 1.500 fleiri en með stjórnarskránni. Með hliðsjón af umræðum á þessum tíma má ætla að í þeim hópi hafi til dæmis verið kjósendur sem vildu að landið yrði sjálfstætt konungsríki í stað lýðveldis, eða að forseti yrði þingkjörinn. Atriði sem tengdust ekki sambandsslitunum voru einfaldlega ekki ofarlega í huga fólks þegar slíkt stórmál var annars vegar.

Stjórnarskrárfrumvarpið var undirbúið í sérstakri nefnd sem hafði í upphafi það hlutverk að fjalla um alla stjórnarskrána. Þegar nefndin skilaði af sér sagði hún:

„[Nefndin skilar] með þessu stjórnarskrárfrumvarpi og greinargerð fyrri hluta þess verkefnis, er henni var falið, en mun áfram vinna að seinni hluta verkefnisins, sem sé að „undirbúa aðrar breytingar á stjórnskipulaginu, er þurfa þykir og gera verður á venjulegan hátt“.“ (Alþingistíðindi A 1944 bls. 11–12).

Hér þarf ekki frekar vitnanna við: Höfundurinn sjálfur, nefndin sem undirbjó frumvarpið, hefur litið svo á að verki hennar væri ekki lokið og hún ætlaði sér að vinna áfram að því. Þannig hófst þrautagangan sem enn er ekki lokið, um heildstæða samningu og samþykki stjórnarskrár fyrir lýðveldið Ísland. Vonandi berum við gæfu til að ljúka henni á næstu mánuðum eða misserum.

En hvernig stendur á því að menn berja höfðinu við steininn í umræðunni núna, kjósa að neita staðreyndum og halda því fram að stjórnarskráin hafi ekki verið hugsuð til bráðabirgða? Hverja eigum við frekar að spyrja um það en höfundana sjálfa? Er ekki nær að verja tíma, orku og prentsvertu í að ræða eitthvað annað?

Niðurstaðan úr þessu greinarkorni er kristallstær: Mikil kjörsókn í þjóðaratkvæðagreiðslunni 1944 er aðeins til marks um einhug þjóðarinnar um sambandsslitin. Hvorki kjörsókn né atkvæðatölur um stjórnarskrána segja okkur nokkuð marktækt um afstöðu kjósenda til annarra ákvæða í stjórnarskránni sem voru að langmestu leyti óhögguð og voru ekki í brennidepli enda stóð til að breyta þeim fljótlega. Og almennt var litið á nýju stjórnarskrána sem bráðabirgðaáfanga sem þó væri nauðsynlegur vegna þess sem meira var; sambandsslitin sjálf. Starfinu að stjórnarskrá hins nýja lýðveldis yrði haldið áfram.