Ótímabær óvissuferð

Mikil má vanmáttarkennd þeirrar þjóðar vera og skeytingarleysi um sögu sína, menningu og tungu, sem samþykkja myndi stjórnarskrá, sem gerir það brotlegt að láta menn njóta þess að tala íslensku umfram aðrar tungur. Um þessa tillögu verða þó greidd atkvæði á laugardaginn kemur.

Þessi nýlunda leiðir af því að, að stjórnlagaráð leggur til að „tungumáli“ sé bætt við upptalningu í jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, 6. gr. í tillögunni, á því sem bannað er að mismuna eftir. Það teldist því ólögmæt mismunun að velja þann frekar til starfa sem talar íslensku, en einstakling sem mæltur er á öðru máli, ef hæfni þeirra er að öðru leyti hin sama. Þetta eru ekki óhugsuð mistök heldur ákvörðun sem rökstudd er í greinargerð með því að tillögur hafi komið fram um að telja íslenska tungu meðal grunngilda íslensks samfélags í inngangi stjórnarskrár. Þótti af því tilefni sérstök nauðsyn á að kveða skýrt á um að kunnátta í íslensku yrði ekki talin mönnum til tekna.

Íslenskan er eitt minnsta málsamfélag heims og á undir högg að sækja. Hún þarf á stuðningi að halda en ekki atlögu á borð við þá sem felst í tillögu stjórnlagaráðs. Við höfum full efni til að vera stolt af menningu okkar, sögu og tungu, sem er eitt af því mikilvægasta sem gerir okkur að sérstakri þjóð. Ég trúi að flestir landsmenn vilji verja þessi gildi og vilji að þeir útlendingar sem hingað kjósi að flytja fái skýr skilaboð um mikilvægi þess að tileinka sér íslensku. Því er hörmulegt að horfa til þess að Alþingi beiti sér fyrir atkvæðagreiðslu um tillögu að stjórnarskrá sem er svo mörkuð af hamslausri þrá til að tryggja jafnræði meðal allra manna, að það gangi út yfir eðlilega og nauðsynlega vernd á grunngildum íslensks samfélags.

Ég hef enga umræðu séð um þetta nýja réttindaákvæði eða áhrif þess. Það er enda aðeins eitt af fjölmörgum atriðum sem kemst ekki að í umræðunni fyrir upphöfnum fullyrðingum um að í tillögum sé „þjóðarviljinn“ færður í letur. Þeir sem efast eru úthrópaðir og innræti þeirra dregið í efa.

Þessi umræða er ekki boðleg. Stjórnarskrá er grundvallarlög landsins og öll önnur löggjöf þokar fyrir henni. Af þeirri ástæðu er brýnt að afleiðingar breytinga séu ljósar og að ekki sé öðru breytt en því sem vel hefur verið skoðað og greint hvaða áhrif muni hafa. Margir hneyksluðust á að bókhaldskerfi ríkisins skyldi uppfært án þess að uppfærslan væri áður prufukeyrð. Hér hefur engin slík skoðun farið fram, hvað þá greining á því hvaða breytingar gera yrði á gildandi lögum ef fyrirliggjandi tillaga yrði samþykkt sem stjórnarskrá. Það er alltaf mikilvægt að reyna að sjá fyrir afleiðingar gerða sinna en aldrei eins og þegar setja á lög sem eru öllum öðrum lögum æðri.

Það er miður að meirihluti á Alþingi skuli sýna þjóðinni það virðingarleysi að ætla henni að taka afstöðu til tillögu að nýjum grundvallarlögum, án fyrirliggjandi greiningar á áhrifum einstakra ákvæða á innviði íslensks samfélags, menningarlegum jafnt og efnahagslegum. Þetta eru margir tugir tillagna, sem hver um sig getur haft víðtæk og ófyrirséð áhrif. Það t.d. að bæta „aldri“ við í upptalningu í jafnræðisgreininni getur m.a. þýtt að ákvæði kjarasamninga um aldurstengd launaþrep og orlof verði ólögmæt, þótt hvorugt hafi veri verið í huga stjórnlagaráðsmanna, þegar „aldrinum“ var aukið við.

Ámælisvert er að nálgast endurskoðun stjórnarkrár af þeim hroka að segja hana svo afleitt plagg að semja verði nýja frá grunni. Þeirri afstöðu hljóta að fylgja slys og tillagan eins og hún liggur fyrir felur í sér sönnun þess, þótt inn á milli séu athyglisverðar hugmyndir. Ég tel þó að óþarft sé að festa í stjórnarskrá rétt manna til að „breyta um sannfæringu“ (sbr. 18. gr.) eða skipta um skoðun. Það er réttur sem allir hafa og vel færi á að þeir nýttu sér, sem mælt hafa með því að leggja tillögur stjórnlagaráðs óbreyttar til grundvallar nýrri stjórnarskrá.

Það er engin tímaþröng sem kallar á að samþykkja að óskoðuðu máli safn af tillögum um breytingar á réttindum og skyldum borgaranna og stórfellda útþenslu í stjórnkerfi hins opinbera. Mistök í mótun grundvallarlaga landsins getur, ef illa tekst til, vegið að grunngildum íslensks samfélags og leitt af sér hatrömm átök um hvað sé gildandi réttur í landinu á fjölmörgum sviðum.Við þurfum ekki á því að halda. Því er rétt að hafna því nú að leggja tillögu stjórnlagaráðs til grundvallar við endurskoðun á stjórnarskrá og vinna málið áfram með sæmilegum brag.