Er löglegt að skuldajafna barnabótum og hverjum tilheyra barnabæturnar?

Enn einn meinbugurinn á íslenska meðlagskerfinu á Íslandi er heimild stjórnvalda til að skuldajafna barnabótum meðlagsgreiðenda. Það er vel þess virði að skoða þetta aðeins nánar, sérstaklega í tilefni þess að stjórnvöld hafa nú nýverið gefið það út að barnabætur muni hækka verulega. Ákvæði um barnabætur er að finna í lögum um tekjuskatt nr. 90 frá árinu 2003, nánar tiltekið í 6. kafla laganna. Lagaheimildina fyrir skuldajöfnun barnabóta er að finna í 68. gr. A laganna en þar segir að nánari reglur um þetta skuli settar í reglugerð.

Í reglugerð um greiðslu barnabóta nr. 555 frá árinu 2004, er fjallað um skuldajöfnun barnabóta í 7. gr. Þar er tekið fram að barnabætur greiðast til framfæranda barns en heimilt er þó að draga af barnabótunum og skuldajafna fyrir eftirfarandi skuldum: Tekjuskatti, þinggjöldum, útsvari, tryggingagjaldi, ofgreiddum húsaleigubótum, virðisaukaskatti, bifreiðagjaldi, þungaskatti og vangreiddum meðlögum hjá Innheimtustofnun sveitarfélaga.

Í framkvæmd þýðir þessi regla að skuldi einstaklingur meðlag/meðlög hjá Innheimtustofnun sveitarfélaga, getur stofnunin skuldajafnað barnabótum sem meðlagsgreiðandi á að fá greitt með barni eða börnum sem búa á heimili meðlagsgreiðanda. Í raun er þannig verið að yfirfæra pening frá einu barni eða fleirum til annars barns eða annarra barna.

Þegar þetta er skoðað nánar, þá vekur þetta upp ýmsar spurningar. Í lögum um tekjuskatt eru barnabætur ekki skilgreindar sem tekjur og ekki þarf að gera grein fyrir þeim á skattframtali. Engu að síður gerir löggjafinn samt ráð fyrir því að barnabætur séu tekjur og heimilar skuldajöfnun gegn ýmsum ógreiddum gjöldum til ríkisins. Barnabætur eru hugsaðar til þess að létta undir með barnafólki og eru til framfærslu barns. Þó að bæturnar greiðist til framfæranda, er það rétt eins og með meðlag, að framfærandi sér um að ráðstafa barnabótunum í þágu barnsins. Barnabótum sem aðili/framfærandi fær greiddar, eru því ætlaðar til að sjá um að framfleyta því barni eða börnum sem aðili er með á heimili sínu. Þegar foreldrar barns eru í hjúskap eða í skráðri sambúð, greiðast barnabæturnar til helminga á báða framfærendur barns. Sé annað foreldrið/framfærandinn meðlagsgreiðandi með öðru barni á öðru heimili og skuldi Innheimtustofnun sveitarfélaga meðlög, getur Innheimtustofnun tekið til sín helminginn af barnabótunum sem meðlagsgreiðandi/skuldari á að fá til að setja upp í meðlagsskuld með öðru barni. Hér er verið að skerða barnabætur til þess barns eða barna sem meðlagsgreiðandi hefur búsett á heimili sínu og er einnig framfærsluskyldur yfir.

Það er oft gott í þessu samhengi sem oftar að líta til annarra þjóða sem liggja okkur nær, en í Noregi er ekki heimilt að skuldajafna barnabótum gegn neinum gjöldum eða skuldum. Það er talið vera í bága við megintilgang barnabóta, þ.e. að framfæra börnunum. Í Noregi er talið að um helmingur af þeim sem þiggja barnabætur, leggi bæturnar til hliðar á bankabók þannig að peningurinn nýtist barninu seinna meir fyrir námi, íbúðarkaupum og þess háttar. Þannig er í raun litið svo á að bæturnar eigi að tilheyra barninu og gagnast því. Það eru auðvitað ekki allir í þeirri stöðu að geta lagt til hliðar bæturnar og nota þær heldur til að létta undir með útgjöldum heimilisins en þessi hái fjöldi foreldra sem leggur fyrir barnabæturnar, endurspeglar viðhorf Norðmanna til barnabóta.

Á það hefur þó reynt fyrir norskum dómstólum hvort skuldajafna megi barnabótum upp í gjöld eða skuldir til ríkisins en árið 1951 gekk dómur Hæstaréttar sem norsk stjórnvöld hafa svo ætíð haft til hliðsjónar fyrir því að ekki megi skerða barnabætur (sjá Rt-1951-1203). Í því máli höfðu stjórnvöld skuldajafnað barnabótum upp í ógreitt útsvar móðurinnar. Konan skuldaði skatt fyrir tvö ár og gekk síðar í hjónaband. Bótunum var skuldajafnað árið 1951, þ.e. eftir að konan gekk í hjónaband og eignaðist barn. Á fyrsta dómstólastigi eða í namsretten, ógilti dómstóllinn skuldajöfnunina og sagði meðal annars að maðurinn væri ekki ábyrgur fyrir skattaskuld eiginkonunnar sem hún hefði bakað sér áður en hún gekk í hjónaband og því yrði að túlka hjúskaparlögin ásamt ákvæðum laga um barnabætur. Barnabæturnar séu ekki gjöf frá hinu opinbera til móðurinnar heldur til barnsins. Það komi skýrt fram í lögum að bæturnar eigi að koma barninu til góða og það væri því ósanngjarnt ef sömu stjórnvöld sem ber skylda til að sjá til þess að bæturnar komi barninu til góða, myndu í staðinn geta nýtt bæturnar til að innheimta skattaskuld móðurinnar frá því áður en hún gifti sig.

Hæstiréttur tók undir ofangreint og ítrekaði að sá sem fengi barnabætur ætti að sjá til þess að þær kæmu barninu til góða. Það væri ekki hægt að segja svo þegar bæturnar væru nýttar í að greiða skattaskuld móðurinnar sem hefði komið til áður en hún giftist og eignaðist barnið. Slík notkun á barnabótunum væri því komin út fyrir tilgang laga um barnabætur og bryti í bága við lögin.

Í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2013 segir að „barnabótakerfið sé skilvirkt tæki til lífskjarajöfnunar og styrking þess muni bæta velferð barna á Íslandi“. Þetta er sérstaklega athyglisvert í ljósi þess að mörg heimili munu verða af þessari hækkun og þessi hækkun gæti leitt til lífskjaraójöfnunar hjá börnum sem eiga foreldra sem skulda meðlög eða önnur gjöld til ríkisins.

Umboðsmaður barna hefur ítrekað fengið athugasemdir varðandi greiðslu barnabóta en á heimasíðu umboðsmanns barna segir að markmið barnabóta sé að styðja við barnafjölskyldur í landinu og jafna stöðu þeirra. Þegar barnabætur séu teknar upp í vangoldin opinber gjöld, megi vera ljóst að slíkt hafi neikvæð áhrif á lífsgæði barna sem sé þvert á tilgang og markmið barnabótakerfisins.

Þess má geta að síðastliðin tvö ár, eða árið 2011 og 2012, hefur barnabótum ekki verið skuldajafnað á móti opinberum gjöldum til ríkissjóðs og vangreiddum meðlögum samkvæmt bráðabirgðaákvæði þar um í lögum um tekjuskatt (sjá bráðabirgðaákvæði XXXVIII). Ekki er búið að gera ráð fyrir því eftir því sem mér er kunnugt, að framlengja þetta ákvæði fyrir árið 2013.

Í umræðu í Noregi um hvort stöðva eigi barnabætur með börnum sem eru flutt ólöglega á milli landa, hvort sem þau eru flutt úr landi eða inn í landið, hafa stjórnvöld m.a. bent á að það að halda eftir barnabótum frá foreldrum barns, sé að taka frá barni framfærslupening vegna gjörða foreldra þess. Raunveruleikinn á Íslandi getur nefnilega verið sá að barn meðlagsgreiðanda sem er búsett á heimili hans, sé að borga fyrir skuldir framfæranda síns (oftast föður) sem hann hefur stofnað til jafnvel löngu áður en barnið fæddist.

Norsk miðstöð fyrir mannréttindi hefur einnig bent á að það að halda eftir barnabótum brjóti gegn ákvæðum Alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Í þeim samningi sé tekið fram að ríkin viðurkenni rétt sérhvers manns til félagslegs öryggis og þar á meðal til almannatrygginga, sjá 9. grein samningsins sem Ísland hefur samþykkt og lögfest, sbr. lög nr. 10 frá árinu 1979. Í 1. mgr. 11. grein samningsins segir svo ennfremur að ríkin viðurkenni rétt sérhvers manns til viðunandi lífsafkomu fyrir hann sjálfan og fjölskyldu hans, þar á meðal viðunandi fæðis, klæða og húsnæðis og sífellt batnandi lífsskilyrða. Þessi réttindi má svo einungis binda takmörkunum sem ákveðið er í lögum og að svo miklu leyti sem það getur samrýmst eðli þessara réttinda og einungis í þeim tilgangi að stuðla að velferð almennings í lýðfrjálsu þjóðfélagi, sbr. 4. grein samningsins. Þá er það spurningin hvort það samrýmist eðli barnabóta að skuldajafna þeim gegn skuldum foreldra til ríkisins og hvort það stuðli að velferð almennings?

Ísland er líka búið að lögfesta Samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 18 frá árinu 1992 en samkvæmt þeim samningi ber ríki skylda til að ávallt láta það sem barni er fyrir bestu hafa forgang þegar m.a. stjórnvöld og löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.

Dæmi nú hver fyrir sig, en hvað er til ráða að taka? Jú, það þarf strax að afnema lagaheimild stjórnvalda til að skuldajafna barnabótum og tryggja það að jafnræðis sé gætt á milli barna sem eiga foreldra sem skulda meðlög eða önnur gjöld til ríkisins og þeirra sem eiga foreldra sem skulda ekki meðlög eða önnur gjöld til ríkisins. Einungis ætti að vera heimilt að skuldajafna barnabótum gegn ofgreiddum barnabótum. Ákjósanlegast væri svo að setja sérlög um barnabætur en ákvæði um barnabætur eiga að mínu mati ekki heima í skattalögum.