Velferð og vald

Ég hygg að margir séu mér sammála um að hugtakið vald, eða valdboð, veki frekar með okkur óhug en öryggi. Að í hugum fólks tengist hugtakið oft þvingun til athafna eða skoðana sem ganga þvert á afstöðu þess, vali á lífsmáta og rýrnun frelsis og sjálfsákvörðunarréttar.

Vald getur verið bæði ljóst og óljóst. Valdið getur leynst í samfélagsgerðinni og menningu, jafnvel undir formerkjum mannúðar. Samfélag sem skortir skyggni á margbreytileika þegnanna, með þeim afleiðingum að sjálfkrafa fer fram flokkun á fólki sem felur í sér mat á mismunandi verðleikum þess, getur og hefur vissulega leitt til þvingandi lífsmáta vanmetinna samfélagshópa. Dæmi um slíka hópa er það fólk sem í íslensku samfélagi er skilgreint fatlað. Þarfir þess og val um lífsmáta hafa sjaldnast verið uppi á teikniborðinu nema í besta falli í eins konar eftirlíkingu af lífsmáta fjöldans og stjórnað af faghópum opinberra þjónustukerfa. Ekki er ýkja langt síðan að ríkti fullkominn aðskilnaður þeirra og almennings í landinu. Íslensk stjórnvöld hafa nú gert bragarbót með því að samræma velferðarþjónustuna þjónustu við íbúa sveitarfélaga heima í héraði.

Hugtakið valdefling er sprottið upp úr baráttu þessa hóps fyrir mannréttindum og frelsi til að skapa sér sjálfstætt líf að eigin vali. Liður í þeim ásetningi er að losna undan valdi stofnana með tilstyrk nýrrar tegundar þjónustu sem stjórnað er og rekin er af þjónustuneytendum sjálfum, „Notendastýrðrar persónulegrar aðstoðar". Þetta form þjónustu er þegar farið að ryðja sér til rúms á Íslandi þó í litlum mæli sé.

Það hefur löngum reynst erfitt að færa valdið frá faghópum í þjónustu hins opinbera til neytenda enda er umrætt þjónustuform ekki síst hugsað sem svar við þeim vanda. Það er sem sagt ekki allt fengið með því að færa þjónustu á milli stjórnsýslustiga eða draga úr aðgreiningu þjónustuneytenda. Það er ekkert sem tryggir að stofnanamenningin og valdamisvægið milli þeirra sem veita þjónustuna og neytenda breytist við flutning málaflokka frá ríki til sveitarfélaga. Hann getur hins vegar orðið hvati að tímabærri og gagnrýnni endurskoðun og skapað svigrúm fyrir sveitarstjórnarfólk til breytinga í stjórnkerfinu sem miða að valddreifingu veitenda og neytenda opinberrar þjónustu á hvaða sviði sem er.

Hugmyndafræði notendastýrðrar þjónustu byggir á borgaralegum rétti sem gerir öllum mögulegt að búa frjálsir og fullgildir þegnar í samfélaginu og vera þátttakendur á öllum sviðum þess. Notendastýrð þjónusta byggir ekki á geðþótta og góðvild stjórnvalda eða stjórnenda og starfsmanna þjónustukerfa. Það er ekki tilviljun að það eru einmitt þeir sem skilgreindir eru fatlað fólk sem ríða á vaðið með kröfu um notendastýrða þjónustu. Það er ekki tilviljun að það er einmitt sá hópur sem síst hefur verið tekið mið af við uppbyggingu og mótun menningar í samfélaginu. Það er heldur ekki tilviljun að þessi hópur fólks velur að sjá sjálfur um rekstur þjónustunnar fremur en að velja þjónustu sem stýrt er af opinberu þjónustukerfi.

Fáir eiga lengri og erfiðari reynslu af því að lúta í lægra haldi fyrir forræðishyggju og stofnanavaldi, en það þarf kjark til að brjótast gegn viðteknum venjum og gildismati. Það þarf einnig kjarkað sveitarstjórnarfólk til að breyta rótgrónu stofnanafyrirkomulagi sem hefur fengið að þróast í tímans rás í höndum fjölmennra faghópa.

Neytendur eru þó ennþá fjölmennari og það eru mörgum sinnum fleiri en þeir sem skilgreindir eru fatlaðir sem þurfa að byggja velferð sína á opinberri þjónustu. Fólk á efri árum, fólk á öllum aldri sem er að stríða við veikindi heima hjá sér eða nemendur sem falla ekki að stöðluðum námskröfum skólayfirvalda. Það eru almennir kjósendur sem með atkvæði sínu gefa stjórnmálafólki umboð til að stjórna í þeirra þágu, í samráði við þá í lýðfrjálsu sveitarfélagi. Velferðarþjónusta sem byggir ekki á þjónustulund, forræðishyggju í stað virðingar og tekur fremur mið af hagsmunum þeirra sem veita þjónustuna en þeirra sem eiga að njóta hennar, skilar sér ekki í velferð.