Áskorun til dómsmálaráðherra

Merkilegt ár í sögu kvenréttinda á Íslandi er nú að baki, en árið 2010 voru 95 ár frá því konur fengu kosningarétt í alþingiskosningum, 35 ár frá fyrsta kvennafrídeginum, 30 ár frá kjöri Vigdísar Finnbogadóttur og 20 ár frá stofnun Stígamóta svo nokkrir áfangar séu nefndir.

Við undirrituð teljum rétt að líta yfir stöðuna á þessum tímamótum. Með það í huga lýsum við yfir þungum áhyggjum af brotalömum innan réttarvörslukerfisins hér á landi. Á árunum 2006-2009 voru rúmlega 70% kærðra nauðgunarmála felld niður hjá embætti ríkissaksóknara. Mun algengara er að kærur vegna nauðgana séu felldar niður en kærur vegna annarra hegningarlagabrota. Sem dæmi má nefna að árið 2006 voru 40% annarra hegningarlagamála felld niður, en 73% nauðgunarmála. Árið 2008 voru 24% annarra hegningarlagamála felld niður, en 69% nauðgunarmála.

Þessi háa tíðni niðurfellinga á nauðgunarmálum er vísbending um brotalöm í meðferð þeirra. Ýmsar alþjóðlegar stofnanir, svo sem mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna, auk nefndar um afnám misréttis gegn konum (CEDAW), hafa lýst yfir áhyggjum af misræminu hér á landi, milli fjölda kærðra nauðgana sem berast lögreglu, fjölda ákæra sem gefnar eru út hjá embætti ríkissaksóknara, og að lokum fjölda sakfellinga. Á undanförnum árum hafa fleiri brotaþolar kært nauðgun en tíðkaðist áður. Þó hafa fleiri kærur ekki leitt til fleiri sakfellinga og er það áhyggjuefni.

Nýlega var starfssvið kynferðisbrotadeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu útvíkkað með þeim hætti að rannsókn ofbeldisbrota var bætt við skyldur hennar. Þessi breyting jók verulega álagið á starfsfólk deildarinnar sem getur ekki lengur helgað sig að rannsókn kynferðisbrota. Því er full ástæða til að kanna hvort áðurnefnd útvíkkun hafi haft neikvæð áhrif á rannsókn kynferðisbrota.

Á undanförnum mánuðum hafa menn sem gegna lykilstöðum í opinberri meðferð kynferðisbrota tjáð sig um málaflokkinn í fjölmiðlum. Er það annars vegar Björgvin Björgvinsson, yfirmaður kynferðisbrotadeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, og hins vegar Valtýr Sigurðsson ríkissaksóknari. Ýmis samtök sem gæta hagsmuna þolenda kynferðisofbeldis hafa sagt ummæli þeirra trúnaðarbrest sem lýsa fordómum og þekkingarleysi á stöðu brotaþola í þessum málaflokki. Þrátt fyrir þetta höfðu ummæli þeirra ekki varanlegar afleiðingar. Björgvin var tímabundið færður til í starfi vegna ummæla sinna um ölvun og nauðganir, en var settur aftur í stöðu yfirmanns kynferðisbrotadeildarinnar þremur mánuðum síðar án þess að því fylgdu opinberar skýringar um hvers vegna hann teldist hæfur á ný.

Nauðsynlegt er að gera kröfu til faglegra vinnubragða af hálfu fólks í lykilstöðum innan réttarvörslukerfisins. Þegar það opinberar viðhorf sem eru til marks um ranghugmyndir eða vanþekkingu, er afleiðingin trúnaðarbrestur við samfélagið sem kerfið á að þjóna.

Þá gagnrýni sem hér hefur verið fjallað um, bæði frá alþjóðasamfélaginu og innlendum aðilum, ber að taka alvarlega. Óumdeilt þarf að vera að réttarvörslukerfið þjóni hagsmunum þeirra sem beittir eru órétti.

Við skorum á dómsmálaráðherra að endurreisa trú almennings á réttarvörslukerfinu með því að lagfæra þær brotalamir sem þar er að finna.

Við leggjum til að skipuð verði rannsóknarnefnd, undir forystu óháðs erlends sérfræðings, til að fara ofan í saumana á ferli nauðgunarmála innan réttarvörslukerfisins. Meta þarf hæfni og forsendur kerfisins til að fást við slíkt ofbeldi. Beina þarf sjónum sérstaklega að misræmi milli fjölda kæra sem berst lögreglu, fjölda ákæra sem gefnar eru út hjá embætti ríkissaksóknara og fjölda endanlegra sakfellinga. Einnig er ástæða til að gera úttekt á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga.

Efla þarf fræðslu til fagstétta sem starfa að kynferðisbrotamálum og skýrar reglur þurfa að vera um hvernig skuli bregðast við í framtíðinni ef trúnaðarbrestur á sér stað. Þörf er á því að leggja viðhorfskannanir fyrir fólk, sem kemur að meðferð kynferðisbrota í starfi sínu, svo hægt sé að bera kennsl á og uppræta fordóma.

Síðast en ekki síst þarf að vera skýrt hvaða hagsmunir skuli ráða ferðinni. Við teljum mikilvægt að hagsmunir fólks sem verður fyrir grófum ofbeldisbrotum séu í fyrirrúmi svo þau sjái tilgang í því að leita til réttarvörslukerfisins.

Virðingarfyllst,

Andrés Ingi Jónsson,

Anna Bentína Hermansen,

Arnar Gíslason,

Daði Arnar Sigmarsson,

Edda Jónsdóttir,

Grétar Rafn Árnason,

Guðrún Margrét

Guðmundsdóttir,

Gyða Margrét Pétursdóttir,

Hjálmar G. Sigmarsson,

Hrafnhildur Snæfríðar- og Gunnarsdóttir,

Hugrún Hjaltadóttir,

Karl R. Lilliendahl,

Katrín Anna Guðmundsdóttir,

Matthías M. D. Hemstock,

Ósk Gunnlaugsdóttir,

Rósa Björk Brynjólfsdóttir,

Snorri Ásmundsson,

Víðir Guðmundsson,

Þórdís Elva Þorvaldsdóttir.