Siðferði í útrýmingarhættu

Föstudaginn 3. september síðastliðinn var í tilefni Ljósanætur í Reykjanesbæ afhjúpað listaverk eftir bandaríska listamanninn Todd McGrain. Verk Todd McGrain er því miður neyðarleg endurtekning á verki eftir íslenska myndlistarmanninn Ólöfu Nordal, verki sem hefur staðið í 13 ár úti í Skerjafirði og er í eigu Listasafns Reykjavíkur.

Listaverk Ólafar er 120 cm hátt og er úr áli, það stendur á flæðiskeri í Skerjafirðinum og horfir til Eldeyjar, með álverið í Straumsvík í baksýn. Verk Todds er 157 cm hátt úr bronsi, staðsett við Valahnúk á Reykjanesi og horfir til Eldeyjar. Grunnhugmynd verkanna er hin sama, minna á að tegundin dó út vegna ásóknar manna og hversu viðkvæmt sampil náttúru og manns er.

Verk Todd McGrain er hluti af „The Lost Bird Project" sem listamaðurinn segist hafa verið að vinna að undanfarin ár til að minnast fimm norður-amerískra fuglategunda sem hefur verið útrýmt. Í undirbúningsvinnu sinni hefur hann án vafa rekist á upplýsingar um verk Ólafar og myndir af því.

Todd McGrain óskaði eftir að fá að koma geirfugli sínum upp hér á landi, þar sem Ísland var einn af varpstöðum geirfuglsins, en Todd McGrain hefur þegar komið fyrir öðrum geirfugli á eyjunni Fogo við Nýfundnaland. Tók Reykjanesbær vel í óskir McGrains og birtist frétt fyrir um ári síðan um að þetta stæði til. Brást Listasafn Reykjavíkur, eigandi verks Ólafar Nordal, við fréttinni með því að senda menningarfulltrúa Reykjanesbæjar erindi ásamt mynd þar sem bent var á að þetta væri hrein endurtekning á verki Ólafar og vafasamt að þiggja þessa gjöf bandaríska listamannsins vegna líkindanna við verk hennar. Reiknaði safnstjóri Listasafns Reykjavíkur með því að sómakær listamaður myndi ekki vilja setja opinberlega upp verk sem væri auðveldlega hægt að túlka sem stælingu á verki annars listamanns, enda vill enginn listamaður með sjálfsvirðingu verða uppvís að slíku. Todd McGrain virtist þó standa á sama og Reykjanesbæ líka og haldið var áfram með uppsetningarhugmyndir, þó Listasafn Reykjavíkur teldi að hætt hefði verið við.

Afhjúpun verksins núna á Ljósanótt kom illa við marga. Liggur í augum uppi að hér er um að ræða frekar lágkúrulega hermikrákulist, eða það sem kallað er á ensku „Copycat Art". Efnistökin í verkunum eru augljóslega hin sömu, framsetning, efnisnotkun og stærð áþekk og aðeins nokkrir kílómetrar á milli staðsetningar. Þetta ætti bæði bandaríska listamanninum að vera ljóst og ekki síður bæjaryfirvöldum. Er hart til þess að hugsa að opinber aðili samþykki opinbera uppsetningu á eftirhermuverki og geri þannig aðför að hugverki og sæmd listamannsins Ólafar Nordal. Bæði Todd McGrain og Reykjanesbær hafa stigið út á mjög vafasamt svæði listrænt séð, lagalega séð og síðast en ekki síst siðferðilega séð.

Hvað ef þetta hefði verið Útilegumaðurinn eftir Einar Jónsson? Fjallamjólk eftir Jóhannes Kjarval? Sæmundur á selnum eftir Ásmund Sveinsson? Ingólfur Arnarson eftir Einar Jónsson? Adonis eftir Bertel Thorvaldsen? Friðarsúla Yoko Ono? Hvað ef þetta hefði verið tónverk, t.d. Bláu augun þín með Hljómum? Venus as a Boy eftir Björk? Tvær stjörnur eftir Megas? Vegbúinn eftir KK? Hvað ef þetta hefði verið Njálssaga? Brekkukotsannáll? Þjóðsöngurinn?

Ef opinbert sveitarfélag virðir ekki hugverk íslensks listamanns og birtir opinberlega eftirhermuverk, þá eru íslenskir listamenn á flæðiskeri staddir, líkt og geirfuglinn góði í Skerjafirði, og siðferðisstyrkur gagnvart hugverkastælingum greinilega í útrýmingarhættu á Suðurnesjum. Kannski siðferði sé almennt í útrýmingarhættu á þessu eylandi.