Um réttindi fatlaðra

Oddný Mjöll Arnardóttir og Þórdís Ingadóttir skrifa um fullgildingu Íslands á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðra.

Hinn 21. mars er alþjóðlegur dagur Downs-heilkennis. Á Íslandi eru um 200 einstaklingar sem kljást við aukalitning á 21. litningapari en um 3-4 börn fæðast árlega hér á landi með slíkt litningafrávik. Eitt af baráttumálum þessara einstaklinga er rétturinn til að njóta fullra mannréttinda til jafns við aðra. Það eru því mikil tíðindi að í liðinni viku kynnti Árni Páll Árnason félags- og tryggingamálaráðherra tillögur nefndar sem fjallað hefur um fyrirhugaða fullgildingu Íslands á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun. Ísland undirritaði samninginn fyrir þremur árum, ásamt viðbótarbókun hans, og er skýrsla nefndarinnar undirbúningur stjórnvalda að fullgildingu samningsins.

Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun er tímamótasamningur á sviði mannréttinda fyrir margra hluta sakir. Aldrei hafa samningaviðræður um mannréttindasamning tekið jafn skamman tíma. Samningaviðræðurnar voru einnig merkilegar fyrir þær sakir að aldrei fyrr hefur verið haft jafn ríkt samstarf við grasrótarsamtök við gerð mannréttindasáttmála. Á þeim tímamótum þegar opnað var fyrir undirskriftir ríkja þann 30. mars 2007 var þar slegið nýtt met á vettvangi alþjóðalaga, en aldrei hafa jafn mörg ríki undirritað mannréttindasáttmála þegar við opnun hans til undirritunar.

Hin mikla sátt sem ríkir um efni sáttmálans kemur til af ýmsu. Ein helsta ástæðan er sú að sáttmálinn byggir á eldri mannréttindasáttmálum. Flest þau réttindi sem hann veitir eru þegar tryggð í öðrum sáttmálum og er sáttmálanum því ekki ætlað að skapa ný réttindi. Réttinn til lífs, bann við ómannlegri og vanvirðandi meðferð, bann við mismunun og réttinn til tjáningarfrelsis hafa ríki t.d. þegar skuldbundið sig að veita með aðild sinni að alþjóðasamningi Sameinuðu þjóðanna um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá árinu 1966. Þá hafa ríki t.d. skuldbundið sig til að veita rétt til menntunar, vinnu og heilsu með aðild sinni að Sáttmála Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi frá árinu 1966. Það sem skilur að með Samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun og hinum eldri mannréttindasamningum er að í hinum nýja eru þessi réttindi útfærð mun nánar og aðlöguð að veruleika fatlaðs fólks í því skyni að veita virka og raunhæfa réttarvernd. Þannig er t.d. tiltekið að í tjáningarfrelsi felist að ríkjum beri skylda til að viðurkenna og stuðla að notkun táknmáls og blindraleturs og að í rétti til menntunar felist réttur til menntunar án aðgreiningar. Rétturinn til menntunar án aðgreiningar er meðal mikilvægustu ákvæða sáttmálans en hann felur í sér þá meginreglu að menntun fatlaðra barna fari fram innan almennra skóla og leggur þær skyldur á herðar ríkjum að aðlaga skólaumhverfið og veita stuðning í samræmi við þarfir viðkomandi barns. Einnig má nefna að sáttmálinn kveður á um rétt fatlaðra til að lifa sjálfstæðu lífi án aðgreiningar í samfélaginu sem m.a. felur í sér að ríkinu beri að tryggja fötluðum tækifæri til að velja sér búsetustað og með hverjum þeir búa. Hinum nýju efnismeiru ákvæðum er þannig ætlað að taka af allan vafa um framkvæmd samningsins í landsrétti og tryggja betur réttarstöðu viðkomandi einstaklinga. Valfrjáls bókun við samninginn heimilar einstaklingum eða hópi einstaklinga sem telja sig þolendur brots á ákvæðum samningsins að kæra mál til alþjóðlegrar eftirlitsnefndar um framkvæmd samningsins, án tillits til þess hvaða flokki réttinda brotið tilheyrir.

Nú í dag hafa 144 ríki undirritað Samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fólks með fötlun og 82 ríki fullgilt hann og með því skulbundið sig að þjóðarétti að veita fötluðum einstaklingum þau réttindi sem samningurinn kveður á um. Til þess að af fullgildingu geti orðið þurfa landslög viðkomandi ríkis að tryggja borgurum öll þau réttindi sem sáttmálinn kveður á um. Í hinni nýútgefnu skýrslu nefndarinnar er gerð grein fyrir nauðsynlegum aðgerðum til að fullgilda hann sem fela meðal annars í sér heildarendurskoðun á lögum um málefni fatlaðra, auk ýmissa annarra lagabreytinga. Þá leggur nefndin til að athugaðir verði möguleikar á stofnun innlendrar þjóðbundinnar mannréttindastofnunar sem gæti haft með höndum sjálfstætt eftirlit til að fylgjast með framkvæmd samningsins hér á landi. Samkvæmt tillögum nefndarinnar verður skýrsla hennar nú send hagsmunaaðilum til umsagnar. Afar mikilvægt er að tekið verði tillit til þeirra umsagna á lokastigum við undirbúning fullgildingar Íslands á þessum mikilvæga alþjóðasamningi.

Oddný Mjöll er prófessor við lagadeild Háskólans í Reykjavík. Þórdís er dósent við lagadeild Háskólans í Reykjavík.