Skipulagsmál í réttarríki

Skipulagsferli eiga samkvæmt ákvæðum skipulagslaga að vera opin og lýðræðisleg ákvarðanatökuferli þar sem íbúar, samtök og hagsmunaaðilar geta komið sjónarmiðum sínum á framfæri og réttaröryggi þeirra tryggt. Þegar framkvæmdaraðili er orðinn kostunaraðili sveitarstjórnar og annast auk þess margvíslega vinnu fyrir hönd hennar, s.s. umfjöllun um athugasemdir, raskast jafnvægið og réttur almennings verður fyrir borð borinn.

Það er staðreynd að Landsvirkjun tók að sér samfélagsleg verkefni á borð við vegagerð og samskiptaþjónustu til þess að greiða fyrir skipulagsmálum við bakka Þjórsár. Enn fremur greiddi fyrirtækið sveitarstjórnarmönnum fyrir fundarsetu og stóð straum af kostnaði við gerð aðalskipulags sem gerði ráð fyrir virkjunum í neðri hluta Þjórsár. Samkvæmt úrskurði samgönguráðherra er samkomulag Flóahrepps og Landsvirkjunar um að „Landsvirkjun bæti sveitarfélaginu að fullu kostnað sem kann það verða fyrir við aðal- og deiliskipulagsvinnu vegna virkjunarinnar" ólögmætt. Og vel að merkja, samgönguráðherra byggði úrskurð sinn á áliti umboðsmanns Alþingis. Sambærilegt ákvæði var að finna í samningi Landsvirkjunar við Skeiða- og Gnúpverjahrepp.

Eðli málsins samkvæmt var skipulagstillögunum því synjað staðfestingu í umhverfisráðuneytinu sem fer með yfirstjórn skipulagsmála. Þar sem að skipulagstillögur sveitarfélaganna reyndust hafa verið unnar með ólögmætum hætti og stendur umhverfisráðherra með synjun sinni vörð um réttaröryggi einstaklinga og lögaðila í samræmi við markmið skipulags- og byggingarlaga. Þannig hafnar hann þeim andlýðræðislegu starfsháttum að framkvæmdaaðilar geti keypt sér skipulag hjá stjórnum sveitarfélaga

að íbúum þeirra forspurðum.

Milli Ölfuss og Orkuveitu Reykjavíkur er í gildi samkomulag frá apríl 2006 sem m.a. felur í sér að bæjarstjórn Ölfuss veiti framkvæmdaleyfi og greiði fyrir skipulagsmálum eins hratt og unnt er vegna áformaðra framkvæmda OR á Hengilssvæðinu. Jafnframt felur samkomulagið í sér að OR greiði sveitarfélaginu fyrir þann kostnað sem hlýst af auknu álagi á stjórnsýslu. Sveitarfélagið metur tekjur af samkomulaginu ígildi 500 milljóna kr. Í fundargerð bæjarstjórnar er samkomulagið afgreitt með bókun þar sem sveitarstjórn lýsir því yfir, strax í apríl 2006, að svæðið verði skipulagt „til samræmis við þær framkvæmdir sem fyrirhugaðar eru". Þegar bæjarstjórn lýsir með þessum hætti yfir ákvörðun sinni um niðurstöðu í áformuðu opnu og lýðræðislegu ferli áður en skipulagið er auglýst og um það er fjallað blasir við að til stendur að fótumtroða rétt fólks til sanngjarnrar aðkomu að ferli sem felur í sér kynningarfundi og möguleika á að senda inn athugasemdir.

Verklagið sem hefur drifið áfram stóriðjustefnu undanfarinna áratuga hefur einkennst af virðingarleysi fyrir þeim megintilgangi laga og alþjóðasamninga um umhverfis- og skipulagsmál að virkja almenning til að tryggja skynsamlega og hagkvæma nýtingu lands og landgæða, varðveislu náttúru og menningarverðmæta og koma í veg fyrir umhverfisspjöll og ofnýtingu. Í þessu sambandi má t.d. vísa til Ríó-tilskipunarinnar og Árósarsamningsins þar sem lýðræðisleg aðkoma fólks að opnu ferli við ákvarðanatöku er hornsteinn sjálfbærrar þróunar. Umhverfisráðherra hefur með úrskurðum sínum farið að lögum, úrskurði samgönguráðherra, áliti umboðsmanns Alþingis og lýðræðislegum reglum réttarríkis. Linnulausar ómálefnalegar og ómaklegar árásir á umhverfisráðherra og kröfur um að ráðherrann fari ekki að lögum eru fráleitar og ósæmandi.

Atli Gíslason er þingmaður VG og Bergur Sigurðsson framkvæmdastjóri þingflokks VG.