Sannast sagna

Vigdís Erlendsdóttir sálfræðingur hefur í tveimur greinum í Fréttablaðinu, 18. og 23. febrúar sl., gagnrýnt Barnaverndarstofu vegna máls sem varðar kynferðislegt ofbeldi af hálfu starfsmanns meðferðarheimilisins að Árbót gegn stúlkum á heimilinu. Svar stofunnar vegna fyrri greinarinnar birtist hinn 20. febrúar. Í þessari grein verður gerð lokatilraun til að leiðrétta rangfærslur Vigdísar. Vegna trúnaðar við þau börn, sem hlut eiga að máli, getur Barnaverndarstofa, eðli málsins samkvæmt, ekki rakið málið í smáatriðum.

Vigdís hefur ekki komið að þeim málum sem hún fjallar um enda bera greinaskrifin með sér að höfundur hefur takmarkaðar upplýsingar um málið og framvindu þess, bæði hjá barnaverndaryfirvöldum og réttarvörslukerfinu. Einnig bera greinarnar með sér takmarkaða þekkingu á þeim grundvallarreglum, sem íslenskum stjórnvöldum ber að fara eftir í störfum sínum, og þeim greinarmun sem gera verður á heimildum yfirvalda til þess að gera kröfur á samningsaðila, vegna þjónustusamninga sem í gildi eru, og þess að hafa húsbóndavald í vinnuréttarlegum skilningi.

Í seinni grein Vigdísar er því ranglega haldið fram að lögreglurannsókn á árinu 2009 hafi verið tekin upp að frumkvæði barnaverndarstarfsmanns og að aðrir en Barnaverndarstofa hafi að lokum leitt málið til lykta. Hið rétta er að bæði málin, vorið 2008 og 2009, voru tekin upp fyrir tilverknað þeirra stúlkna sem í hlut áttu og sögðu frá ofbeldinu. Málin voru frá upphafi unnin í góðri samvinnu Barnaverndarstofu og þeirra barnaverndarnefnda sem málin vörðuðu. Þetta á við um framlagningu kæru, skýrslutökur af stúlkunum og ákvarðanir um framhald á vistun stúlknanna eða meðferðarrof eftir atvikum. Eðlilega er ákveðin verkaskipting viðhöfð í samvinnu þessara aðila í samræmi við lögbundin hlutverk þeirra. Þannig kom það t.d. í hlut barnaverndarnefnda að leggja fram kæru til lögreglu og Barnaverndarstofu að gera ráðstafanir sem lutu að meðferðarheimilinu og sakborningi. Önnur atriði eru unnin sameiginlega, svo sem tilhögun og framkvæmd rannsóknarviðtala, stuðningur við börnin sem málið snerist um svo og ýmis samskipti við réttarvörslukerfið.

Gagnstætt fullyrðingu Vigdísar skal áréttað að í málinu nutu börnin alls vafa. Birtist það í þeirri staðreynd að strax og ásakanir komu upp, bæði vorið 2008 og 2009, voru frásagnir stúlknanna teknar alvarlega, hlutast til um að lögregla rannsakaði málin og starfsmaðurinn látinn víkja á meðan. Sömu sjónarmið búa að baki þeirri meginreglu að útgáfa ákæru réttlæti endanlega uppsögn starfsmanns þrátt fyrir að dómur hafi ekki fallið. Í þessu felst engin mótsögn. Eðlilegt er að sönnunarkröfur í barnaverndarkerfinu séu minni en við meðferð sakamála þrátt fyrir að ávallt þurfi að gera töluverðar kröfur til sönnunar í slíkum efnum. Hefur það verið staðfest af dómstólum.

Að sama skapi felst engin mótsögn í því að þrátt fyrir umrædda meginreglu geti aðstæður í einstaka málum leitt til þess að krefjast megi að starfsmanni verði sagt upp á fyrri stigum. Fer slíkt mat eftir gögnum í hverju og einu máli. Stjórnvöldum er skylt að meta hvert mál fyrir sig og gæta að þess að ganga ekki lengra en nauðsynlegt er miðað við málavexti.

Áköll um fortakslausar uppsagnir, komi upp grunur um að brotið hafi verið gegn barni, eru hins vegar tilfinningalegs eðlis. Eðlilegt er að slík mál veki upp sterkar tilfinningar en stjórnvöld mega hins vegar ekki falla í þá gryfju að láta tilfinningaleg viðbrögð stjórna vinnslu mála. Þeim ber skylda til að meta málin af yfirvegun með hliðsjón af staðreyndum hvers máls.

Ekki verður séð í hvaða tilgangi Vigdís tengir saman umrætt kynferðisbrotamál og fyrirkomulag eftirlits með starfsemi meðferðarheimila. Slíkt væri að sjálfsögðu skiljanlegt ef unnt væri að sýna fram á tengsl málsins við einhverja hnökra í framkvæmd eftirlits af hálfu Barnaverndarstofu og þeirra kynferðisbrotamála sem Vigdís gerir að umtalsefni. Í þessum efnum er rétt að vekja athygli á því að síðastliðið sumar fól félags- og tryggingamálaráðuneytið sjálfstætt starfandi sérfræðingi að fara yfir málið. Fólst sú úttekt meðal annars í því að meta hvort eftirlit Barnaverndarstofu með meðferðarheimilum á vegum stofunnar væri fullnægjandi. Skemmst er frá því að segja að niðurstaða ráðuneytisins eftir þá úttekt var afar jákvæð og að ekki væri ástæða til að gera efnislegar athugasemdir við eftirlitið.

Hugmyndir, sem birtast í greinum Vigdísar, eru ekki nýjar af nálinni og hefur Barnaverndarstofa til að mynda við ýmis tækifæri lagt til að fela sjálfstæðum aðila að hafa eftirlit með meðferðarheimilum samkvæmt barnaverndarlögum. Stofunni er ekkert kappsmál að hafa slíkt eftirlit alfarið í sínum vegum. Nú síðast lagði Barnaverndarstofa fram slíkar tillögur í tengslum við fyrirhugaðar breytingar á barnaverndarlögum.

Höfundur er lögfræðingur Barnaverndarstofu.