Samdi íslenska samninganefndin af sér?

Ragnar Hall lögfræðingur hefur haldið því fram að íslenska samninganefndin hafi samið af sér við gerð Icesave-samningsins. Mistökin, að mati Ragnars, liggja í því hvernig úthlutað er úr þrotabúi bankans samkvæmt samningnum. Það er mín skoðun að samningurinn gefi ekki tilefni til svo alvarlegra ásakana.

Rétt er að endurtaka röksemdir Ragnars (þótt að vísu finnist mér rétt að halda því til haga að Jón Steinsson, hagfræðingur, benti mér á sama atriði strax og samingurinn var kynntur, án þess að draga jafn afdráttarlausa ályktun um samningatækni Íslendinga).

Skiptaregla Ragnars HallRöð kröfuhafa við úthlutun á eignum þrotabús Landsbankans skiptir miklu máli fyrir endanleg útgjöld íslenskra skattgreiðanda

Setjum sem svo að tiltekinn innstæðueigandi eigi 50.000 evrur og eignir bankans duga aðeins fyrir 75 prósentum innlána. Þá, samkvæmt þeirri úthlutunarreglu er Ragnar telur eðlilega, fær Tryggingarsjóður innstæðueigenda (sem tryggir um 20.000 evrur) að fullu greitt (enda 20.000 evrur minna en 75% af 50.000). Svo yrði afgangurinn fenginn innlánseigandanum (0.75*50.000-20.000=17.500).

Icesave-samningurinn kveður hins vegar á um að þessi 50.000 krafa sé skorin í tvær jafnréttháar kröfur. Þannig fái Tryggingarsjóðurinn aðeins 75% af 20.000 (og innstæðueigandin 20.000 plús 75% af 30.000). Ragnar Hall telur að með þessu hafi Ísland samið af sér. Réttast hefði verið samkvæmt íslenskum lögum, að hans mati, að skipta búinu líkt og upphaflega krafan væri óskipt og því gengju fyrstu krónurnar beint til Tryggingarsjóðs innstæðueigenda eins og í fyrra dæminu.

Vandinn við lagatúlkun RagnarsVandinn við þessa lagatúlkun er að íslensk lög kveða ekki skýrt á um þessa skiptareglu, ólíkt lögum í mörgum erlendum ríkjum. Skiptaregla Ragnars á sér hvorki beina stoð í lögum né fordæmum við skipti á þrotabúum fjármálastofnana á Íslandi. Að því er ég best get séð á reglan sér eingöngu stoð í fordæmum hjá Ábyrgðasjóði launa. Fjölmargir aðrir íslenskir lögfræðingar halda fram öðrum sjónarmiðum en Ragnar, með vísun í íslensk lög og fordæmi. Þykja mér rök þeirra tiltölulega sannfærandi, að því marki sem ég er læs á íslensk lög.

Það eina sem ég hygg að við getum sagt með vissu á þessu stigi máls er því að íslensk lög kveða ekki skýrt á um hvernig þrotabúum fjármálastofnana yrði skipt. Það er því erfitt að spá fyrir um niðurstöðu íslenskra dómstóla ef reynt hefði á.

Kjarni málsinsEn þetta er ekki kjarni málsins. Kjarni málsins er sá, að kröfuröðin var auðvitað samningsatriði milli Íslendinga, Hollendinga og Breta. Það var ekki við því að búast að viðsemjendur okkar vildu láta kröfuröð ráðast fyrir héraðsdómi uppi á Íslandi. Auðvitað voru Hollendingar og Bretar ekki tilbúnir til að skrifa undir samning, sem þeir vissu ekki hvað þýddi. Það hefðu verið afglöp af þeirra hálfu. En náðu þeir þá fram öllum sínum kröfum en við engu?

Eru menn búinir að gleyma neyðarlögunum?Það er eins og menn gleymi því að þegar Bretar og Hollendingar settust við samningaborðið með okkur Íslendingum var Alþingi Íslendinga nýbúið að setja neyðarlög sem umturnuðu kröfuröð í þrotabú íslensku bankanna, með því að setja innlánseigendur fremst, en láta aðra kröfuhafa mæta afgangi.

Á sama tíma sagði Alþingi að innlánseigendur í íslenskum útibúum fengju innistæður sínar til baka að fullu á meðan innstæðueigendur í erlendum útibúum voru í engu tryggðir af íslenskum stjórnvöldum. Þetta var það sem upphaflega hleypti illu blóði í viðsemjendur okkar. Þessi mismunun var ekki beint til þess fallin að skapa traust hjá viðsemjendum okkar um kröfuröð að íslenskum lögum.

Ragnar Hall virðist telja að íslenska samninganefndin hafi samið af sér vegna þess að samningurinn kveður ekki á um þá kröfuröð innlánseigenda sem hann telur eðlilega samkvæmt íslensku neyðarlögunum sem samþykkt voru á Alþingi korteri fyrir hrun. En má ekki á sama hátt halda því fram að samninganefndin hafi unnið „afrek" með því að fá Hollendinga og Breta til að fallast yfirhöfuð á neyðarlögin, því þrátt fyrir allt gerðu neyðarlögin kröfur innlánseigenda (og þar með Tryggingarsjóð að stórum hluta) að forgangskröfum?

Hvað hefði gerst ef þetta hefði ekki náðst fram, og alþjóðasamfélagið hefði knúið okkur til að aflétta neyðarlögunum? Í fyrsta lagi hefði það valdið því að ríkið fengi miklu minna í sínar hendur úr búi Landsbankans. En það er ekki öll sagan.

Hvað hefði gerst án neyðarlaganna?Ef neyðarlögin stæðust ekki myndi það einnig þýða að nýju bankarnir, þ.e. Nýja Kaupþing, Íslandbanki, og Nýi Landsbankinn, myndu fá miklu minna í sínar hendur úr þrotabúum gömlu bankanna. Þessir nýju bankar eru handhafar krafna íslenskra innlánseigenda á þrotabú gömlu bankanna. Þessar kröfur nýju bankanna eru forgangskröfur samkvæmt neyðarlögunum. Ef ekki hefði til þeirra komið væru þær jafnsettar og kröfur hinna fjölmörgu erlendu banka er veittu íslenskum fjármálafyrirtækjunum fyrirgreiðslu. Icesave-samningurinn náði því þó fram að við náðum sátt við erlenda lánardrottna, eða a.m.k. erlend stjórnvöld, um að innlánseigendur ættu forgang, en aðrir kröfuhafar væru þar með settir út í kuldann.

Auðvitað gerðu bresk og hollensk stjórnvöld þennan samning ekki af neinum sérstökum náungakærleika. Þau áttu líka augljósra hagsmuna að gæta, nefnilega þeirra að þeirra eigin tryggingarsjóðir fengju eitthvað upp í skaðann. Það má segja að Icesave-samningurinn sé að einhverju leyti samkomulag stjórnvalda þessara ríkja til að tryggja hagsmuni eigin skattborgara á kostnað annarra kröfuhafa, aðallega sýnist mér á kostnað þýskra banka. Það eru því væntanlega aðrir kröfuhafar, og íslenskir og erlendir lögmenn þeirra, sem hafa ríka hagsmuni af því að Icesave-samningarnir verði felldir og neyðarlögin afnumin, en ekki endilega íslenskir skattgreiðendur að sama skapi.

Ósanngjörn kröfuröð?Íslensk lög eru óskýr, a.m.k. ef marka má þá fjölmörgu íslensku lögfræðinga sem hafa tjáð sig um málið. En er kröfuröð innlánseigenda samkvæmt Icesave-samningum ekki ósanngjörn í alþjóðlegu samhengi? Er verið að svína á okkur? Svarið sýnist mér vera nei.

Í landi okkar helsta viðsemjanda, Breta, er kröfuröð negld niður með skýrum hætti. Lög þeirra segja að Tryggingarsjóður innlánseigenda sé aftastur í röðinni á eftir öðrum kröfum innlánseigenda! (A.m.k. ef marka má ýmis lagaálit á upplýsingasíðu íslenskra stjórnvalda um þetta efni á www.island.is). Sama gildir hjá okkar forna nýlenduveldi, Danmörku. Er við því að búast að viðsemjendur okkar hefðu fellt sig við túlkun Ragnars Halls á neyðarlögunum sem sett voru korteri fyrir hrun, þegar þessi lög voru bersýnilega smíðuð til að lágmarka skaða Íslands burtséð frá hagsmunum breskra og hollenskra innlánseigenda? Hefði ekki verið að bera í bakkafullan lækinn að krefjast þess að þessar þjóðir sættu sig bæði við neyðarlögin, sem tryggði íslenska innlánseigendur að fullu, en erlenda í engu, og svo í ofanálag að neyðarlögin væru túlkuð þannig að nánast allur skaðinn af þessu gjaldþroti lenti á breska og hollenska Tryggingarsjóðnum, sem og erlendum innlánseigendum á borð við breskar sveitarstjórnir, spítala, og líknarstofnanir sem trúðu Landsbankanum (og þar með íslenska Fjármáleftirlitinu) fyrir sparifé sínu?

Er ekki allt eins hægt að halda því fram að það hafi verið „afrek" hjá íslensku samninganefndinni að lög hafi þó verið túlkuð líkt og gert er í samningum, frekar en (i) að viðsemjendur okkar hefðu neitað að viðurkenna neyðarlögin eða (ii) að kröfuröðin hefði verið líkt og í Bretlandi og Danmörku þar sem Trygginarsjóður er síðastur í kröfuröð innlánseigenda?

NiðurstaðaMín niðurstaða felur hvorki í sér þá skoðun að samið hafi verið af sér eða að afrek hafi verið unnið í Icesave-samningum. Þetta var einfaldlega að mörgu leyti fyrirsjánleg niðurstaða í hörmulegu máli. Málamiðlun. Hefði verið hægt að ná fram betri málamiðlun? Ég treysti mér ekki til þess að dæma um það, enda samningar af þessu tagi flóknir, og samningsstaða okkar var afskaplega veik. Á hinn bóginn sýnist mér að af tveimur herfilegum kostum sé happadrýgst fyrir Alþingi að samþykkja Icesave. Það er eitt lykilatriðið til að endurreisa alþjóðlegt traust á Íslandi. Með því að fella samningin hefjum við háskaför sem ekki sér fyrir endann á. Það þarf að klára þetta ógæfumál og snúa sér að uppbyggingu Íslands.

Höfundur er hagfræðingur.