Kjósum um nýtt Ísland

Þær raddir gerast nú æ háværari að lýðveldi Íslendinga sé gengið sér til húðar og að við endurreisn þess þurfi að gera grundvallarbreytingar á stjórnskipan landsins; stofna nýtt lýðveldi með nýrri stjórnarskrá. Meðal talsmanna þessara sjónarmiða eru rithöfundarnir Jón Kalman Stefánsson og Njörður P. Njarðvík.

Í grein sem Njörður skrifaði nýverið á þessum vettvangi kallar hann eftir því að Alþingi verði endurreist sem æðsta valdastofnun þjóðarinnar í því augnamiði að tryggja raunverulega þrískiptingu valdsins. Til að framkvæma verkið verði kölluð saman neyðarstjórn til bráðabirgða, sem verði falið að rannsaka og gera upp hrun fjármálakerfisins og semja nýja stjórnarskrá. Jón Kalman tekur í sama streng og segir ástandið kalla á tillögur sem virst geti róttækar en séu í raun lífsnauðsynlegar.

Undir kjarna þessara sjónarmiða skal tekið hér; við endurreisn samfélagsins er nauðsynlegt að beitt verði öðrum aðferðum við landstjórnina en hingað til, gengið út frá öðrum gildum en tíðkast hefur og löngu tímabært er að endurnýja stjórnarskrána. Engu síður vakna ýmsar spurningar: Hvernig á t.d. að koma frá þeirri ríkisstjórn sem nú situr?

Hver á að tilnefna neyðarstjórnina og út frá hvaða forsendum á að ganga við skipan hennar? Hvernig yrði leyst úr mögulegum ágreiningsmálum innan hennar varðandi rannsókn bankahrunsins og tillögur að stjórnarskrá? Hver á að vera hlutur Alþingis á meðan? Og hvað ef ný stjórnarskrá fær ekki tilskilinn meirihluta atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslunni?

Vel kann að vera að þeir Njörður og Jón hafi hugsað þetta allt til enda, a.m.k. hafa þeir skýrar hugmyndir um með hvaða hætti megi styrkja löggjafarsamkomuna. Hér þurfi að koma á lýðræði í stað flokksræðis auk þess sem kveða þurfi niður ofurvald ráðherra og koma völdunum aftur í hendur Alþingis. Ég er hjartanlega sammála þessum áherslum og til að ná þeim fram hef ég nú um 10 ára skeið starfað með stjórnmálahreyfingu sem hefur það á stefnuskrá sinni að gera nákvæmlega þetta; auka lýðræði í samfélaginu og styrkja þingræðið.

Ég stóð með kröfur á lofti á Austurvelli einu sinni í viku heilan vetur þegar mér bauðst sæti á lista nýrrar stjórnmálahreyfingar sem ætlaði að bjóða fram til þings þá um vorið. Ég gæti haft mörg orð um bæði sorgir og sigra á þessum 10 árum en mér finnst lykilatriðið vera það að Vinstrihreyfingunni - grænu framboði hefur tekist að byggja upp öflugan stjórnmálaflokk sem byggir á sameiginlegri sýn félaganna til grundvallarmála eins og jöfnuðar, umhverfisverndar, kvenfrelsis og sjálfstæðrar utanríkisstefnu, en það sem hefur sameinað okkur umfram annað er trúlega lýðræðishugsjónin.

Ég vil því meina að reynsla okkar Vinstri-grænna sýni að hægt sé að byggja upp stjórnmálahreyfingu, sem lýtur þeim lögmálum sem kallað er eftir um þessar mundir, en veit á sama tíma að það fæst ekki sannað fyrr en við komumst til áhrifa í ríkisstjórn, fáum langþráð umboð kjósenda. Mér þætti miður ef þeir Jón og Njörður sem vilja byggja nýtt Ísland teldu mig ekki gjaldgenga við endurreisn samfélagsins af þeirri ástæðu einni að ég starfa innan stjórnmálahreyfingar. Verum minnug þess að stjórnmálaflokkunum var ætlað að gegna lykilhlutverki í því lýðræði sem forfeður okkar lifðu fyrir, börðust fyrir og dóu fyrir.

Það er auðvelt að halda því fram að þeim hafi mistekist ætlunarverkið og því sé flokkakerfið dauðadæmt. Það er líka auðvelt fyrir okkur vinstri-græn að halda því fram að öllum hafi mistekist nema okkur. Hverjum þykir sinn fífill fagur. Flokkar þurfa að njóta sannmælis ekki síður en fólk og við vinstri-græn njótum þess vissulega nú að hafa aldrei átt aðild að ríkisstjórn. Að sama skapi er ríkisstjórnarþátttaka og misbeiting valdsins öðrum fjötur um fót. Það skiptir máli við endurreisn samfélagsins að gert sé upp við þá flokka sem bera ábyrgð á hruninu og slíkt uppgjör þarf að fara fram í almennum kosningum.

Það verður eðlilega spurt um hvort tillaga þeirra Njarðar og Jóns sé að öllu leyti raunhæf og hvort hægt verði að kynna hana á þann hátt að hún nái almennri hylli, en forsenda jákvæðra breytinga er að koma sitjandi ríkisstjórn frá völdum. Það tel ég óraunhæft að gerist öðruvísi en með kosningum til Alþingis. Þær kosningar þurfa að fara fram hið allra fyrsta, til að nýtt fólk og hreyfingar fái nauðsynlegt umboð til að leiða þær róttæku breytingar sem kallað er eftir.

Höfundur er alþingismaður.