Forsendur framtíðarárangurs

Margt hefur verið sagt um ástandið á Íslandi og hvað kunni að hafa valdið því. Þjóðin stendur nú frammi fyrir fjölmörgum alvarlegum vandamálum - mikilli verðbólgu, veikum gjaldmiðli, atvinnuleysi o.fl. Ég tel þó víst að öll þessi vandamál leysist á tiltölulega skömmum tíma. Miklu verra mál, sem mun þjaka íslensk fyrirtæki um nokkra hríð, er það gjaldþrot sem orðstír þjóðarinnar hefur beðið. Fram til þessa hefur vörumerkið „Ísland" komið íslenskum fyrirtækjum til góðs, en nú munu fyrirtæki þurfa að takast á við þá neikvæðu ímynd sem loðir við Ísland.

Hin neikvæða ímynd þykir í erlendum fjölmiðlum endurspegla meintan fjárhagslegan og menningarlegan glannaskap Íslendinga; þeir eru taldir áhættusæknir, drjúgir með sig, ábyrgðarlausir og frekir. Þótt tiltölulega stutt sé síðan ég kom hingað til lands hef ég þegar komist að því að lítið af þessari neikvæðu ímynd á við rök að styðjast. Íslendingar eru afar gestrisið og indælt fólk með góðan félagslegan skilning. Á því verður hins vegar einhver undarleg breyting þegar kemur að viðskiptasamböndum, einkum erlendis - ég á þar við algjöran skort á svokölluðum „mjúkum" samskiptaþáttum, sem borið hefur á meðal íslenskra kaupsýslumanna á undanförnum árum. Þetta hefur ýtt undir neikvæða ímynd af hinu íslenska viðskiptasamfélagi,

Vegna stöðu minnar, bæði í samfélagi fræðimanna og í umhverfi alþjóðlegra viðskiptamanna, hef ég komist í kynni við fjölmarga þekkta stjórnendur um heim allan, þ.m.t. nokkra af sýnilegustu viðskiptajöfrum Íslands. Merkilegt nokk eru þeir allir sammála um eitt, sem kemur heim og saman við þær niðurstöður sem ég hef sjálfur komist að, þ.e. að þótt íslenskir kaupsýslumenn búi yfir ágætu viðskiptaviti búa þeir fæstir yfir þeim mjúku samskiptaþáttum sem eru lykillinn að því að stunda alþjóðleg viðskipti. Nánar tiltekið hafa þeir framámenn sem ég hef talað við allir minnst á skort á þvermenningarlegri samskipta- og samningahæfni sem eina mikilvægustu skýringu þess að íslenskum fyrirtækjum hefur mistekist erlendis.

Mér hafa verið sagðar margar sögur af því þegar íslenskir kaupsýslumenn hafa verið að eignast fyrirtæki erlendis alfarið á grundvelli eigin brjóstvits og greiðs aðgangs að lánsfé; þeir halda utan sem landvinningamenn og sýna menningu heimamanna lítinn skilning. Menningarleg mistök af þessu tagi hafa síðan leitt til misskilnings í samskiptum, dómgreindarskorts, rangra ákvarðana og á endanum átt þátt í hruni fyrirtækjanna.

Rannsóknir og dæmin sýna að jafnvel þegar markaðsaðstæður eru hagstæðar eru allar líkur á því að menningarlegur misskilningur (rangt mat og röng túlkun) leiði til þess að fyrirtæki leggi á endanum upp laupana vegna uppsafnaðra mistaka. Þegar fjármálakreppan skall svo á, og skrúfað var fyrir lánsfjármagn, áttu íslensk fyrirtæki sér enga von í allri þeirri menningarlegu áhættu sem þeir höfðu tekið á sig án viðeigandi ráðstafana.

Frá fræðilegu sjónarmiði snýst þvermenningarleg samskipta- og samningafærni um þá hæfni að geta átt viðskipti við fólk úr öðrum menningarheimum, fólk sem hefur augljóslega annað gildismat, aðrar venjur, hefðir og skoðanir en maður sjálfur. Þumalputtareglan er sú að eftir því sem menning gagnaðila er ólíkari eykst hættan á menningarlegum misskilningi, sem stafar af röngum boðskiptum. Meginorsökin er skortur á menningarlegri sjálfsvitund. Almennt séð erum við yfirleitt minnst meðvituð um okkar eigin menningarlegu sérkenni og við verðum undrandi þegar við heyrum lýsingar „útlendinga" á okkur sjálfum. Það er hins vegar sannað mál að því meðvitaðri sem við erum um eigin menningu, því hæfari erum við til þess að meta áhrifin sem hegðun okkar hefur á aðra.

Landfræðileg einangrun Íslands og harðneskjulegt veðurfar hafa mótað þjóðareinkenni Íslendinga og þessi áþreifanlegi raunveruleiki skapaði skilyrði þar sem menningarleg sjálfsvitund var óþörf. Í þeirri alþjóðavæðingu sem nú ríkir í viðskiptaheiminum er menningarleg sjálfsvitund hins vegar alger nauðsyn, og það er ekki enn um seinan að læra hana og nota hana síðan sem fyrsta skref í átt til þess að öðlast leikni á sviði samskipta milli mismunandi menningarheima.

Að lokum er óhjákvæmilegt að leggja á það áherslu að Íslendingar geta ekki, og mega ekki, skella dyrum á umheiminn og „hverfa aftur til fiskveiða". Íslensk viðskiptafyrirtæki þurfa að halda áfram útrás sinni til þess að tryggja velferð þjóðarinnar - hinni nýju útrás verður hins vegar að fylgja aukin áreiðanleikakönnun og undirbúningur, og mikilvægastur í þeim efnum er hæfileikinn til þess að eiga samskipti við fólk í öðrum heimshlutum á faglegan og skilvirkan hátt. Aðeins þannig mun íslensku viðskiptalífi takast að yfirvinna þá neikvæðu ímynd sem við það loðir um þessar mundir, vinna aftur glataðan orðstír og hefja aftur vegferð sína inn í hið nýja og gerbreytta hnattræna viðskiptaumhverfi.

Höfundur er dósent við Háskólann í Reykjavík.