Tékkar vilja halda krónunni og sömu rök eiga við um Ís­land

Tékkland er eitt þeirra ríkja Evrópusambandsins sem hafa ekki tekið upp evru, þrátt fyrir að hafa við inngöngu í ESB formlega gengist undir þá langtímaskuldbindingu að taka síðar upp sameiginlegu myntina. Núverandi stefna stjórnvalda í Prag er hins vegar skýr. Tékkland ætlar ekki að taka upp evru á næstunni og ríkisstjórnin segist ekki einu sinni ætla að stíga skref í átt að upptöku hennar. Í stefnuyfirlýsingu tékknesku ríkisstjórnarinnar er þetta orðað afdráttarlaust. Þar segir að tékkneska krónan sé lykill að efnahagslegu fullveldi landsins og að ríkisstjórnin skuldbindi sig til þess að taka hvorki upp evru né gera ráðstafanir í átt að upptöku hennar. Jafnframt hefur verið rætt um að festa stöðu tékknesku krónunnar enn betur í sessi, jafnvel með því að veita henni stjórnarskrárlega vernd.

Krónan sem tákn um sjálfstæði og fullveldi

Þetta sýnir að málið snýst ekki aðeins um tæknileg skipti á gjaldmiðli. Málið snýst einnig um stjórnmál, fullveldi og efnahagslegt sjálfstæði. Fyrir marga Tékka er krónan ekki aðeins greiðslumiðill heldur einnig stjórntæki. Með eigin gjaldmiðli viðheldur Tékkland eigin peningastefnu, eigin vaxtastefnu og sjálfstæðum seðlabankaákvörðunum. Landið hefur þannig meira svigrúm til að bregðast við verðbólgu, efnahagsáföllum og sveiflum í útflutningi.

Efnahagsleg og pólitísk rök gegn upptöku evru

Efnahagsleg rök styðja einnig þessa afstöðu stjórnvalda. Tékkneska fjármálaráðuneytið og seðlabanki landsins hafa mælt með því að engin dagsetning verði ákveðin fyrir upptöku evru. Þar er meðal annars litið til þess hvort tékkneska hagkerfið sé nægilega samhæft hagkerfum evrusvæðisins og hvort landið geti afsalað sér eigin peningastefnu án þess að veikja viðnámsþrótt hagkerfisins.

Þetta er lykilatriði í umræðunni. Þegar ríki tekur upp evru afsalar það sér sjálfstæðri vaxta- og gengisstefnu. Seðlabanki landsins getur þá ekki lengur tekið ákvarðanir eingöngu út frá aðstæðum í heimahagkerfinu. Vextir eru þá ákveðnir með hliðsjón af aðstæðum á evrusvæðinu í heild, þar sem stærstu ríkin vega þyngst. Smærri ríki þurfa því að laga sig að stefnu sem er ekki endilega mótuð með sérstakar aðstæður þeirra í huga.

Íslenska krónan sem efnahagslegt stjórntæki

Sambærileg rök eiga að verulegu leyti við um Ísland. Íslenska krónan er ekki gallalaus, ekki fremur en sú tékkneska, en hún veitir Íslandi þó ákveðið efnahagslegt sjálfstæði. Með eigin gjaldmiðli getur Ísland viðhaldið sjálfstæðri peningastefnu, eigin vaxtaákvörðunum og gengissveigjanleika. Þetta skiptir máli fyrir lítið og opið hagkerfi sem byggir á sjávarútvegi, ferðaþjónustu, orku og útflutningi og er háð sveiflukenndu ytra umhverfi.

Ef Ísland tæki upp evru myndi Seðlabanki Íslands missa sjálfstætt mótunarhlutverk sitt í peningamálum. Vaxtaákvarðanir yrðu þá teknar af Seðlabanka Evrópu, fyrst og fremst með hliðsjón af stöðu evrusvæðisins í heild sinni. Ísland gæti þá lent í þeirri stöðu að vaxtastefna sem hentar stærri hagkerfum, svo sem Þýskalandi, Frakklandi eða Ítalíu, henti ekki endilega íslenska hagkerfinu.



Krónan sem forsenda efnahagslegs sjálfstæðis

Af þessum sökum er tékkneska afstaðan athyglisverð fyrir okkur Íslendinga. Tékkar líta á eigin gjaldmiðil sem hluta af efnahagslegu fullveldi landsins. Þeir telja að kostir evrunnar, svo sem lægri gjaldeyriskostnaður og auðveldari viðskipti við evrusvæðið, vegi ekki þyngra en þeir ókostir sem fylgja því að afsala sér eigin peningastefnu.

Íslendingar standa frammi fyrir sambærilegri grundvallarspurningu um peningalegt sjálfstæði. Á að halda í íslensku krónuna, þrátt fyrir þá galla og þær sveiflur sem henni fylgja, eða afsala sér sjálfstæðri peningastefnu með aðild að evrusvæðinu? Tékkneska dæmið sýnir að jafnvel innan Evrópusambandsins eru ríki sem telja skynsamlegra að halda eigin gjaldmiðli en að taka upp evru.

Niðurstaðan er því skýr. Tékkar hafna evrunni ekki aðeins á tilfinningalegum forsendum, heldur einnig vegna þess að þeir líta á krónuna sem tæki til að verja efnahagslegt sjálfstæði landsins. Sambærileg sjónarmið eiga einnig við um Ísland. Íslenska krónan er mikilvægur þáttur í efnahagslegu sjálfsforræði þjóðarinnar.

ref.

https://vlada.gov.cz/cz/vlada/programove-prohlaseni/programove-prohlaseni-vlady-224629

https://mf.gov.cz/en/about-ministry/media-room/news-and-press-releases/2025/government-not-to-set-euro-adoption-date-for-now-59435

https://www.cnb.cz/export/sites/cnb/en/financial-markets/.galleries/euro_survey/eurosurvey_2025.pdf

Höfundur er læknir og fullveldissinni.