Þegar Haf­ró ver hvalinn en gleymir fiskinum

Nýverið leiðrétti Hafrannsóknastofnun fyrri hrefnuráðgjöf sem opinberar ákveðið vandamál í íslenskri fiskveiðiráðgjöf. Stofnunin beitir nefnilega varúðarreglu af mikilli hörku þegar kemur að veiðum á hrefnu án nokkurs tillits til áhrifa hrefnunnar á fiskistofna og vistkerfi sjávar. Enn minna tekið tillit til vistkerfis, sjómanna og atvinnulífs.

Hafró ráðlagði fyrst veiðar á 168 hrefnum en leiðrétti síðar ráðgjöfina niður í 134 dýr vegna þess að það gleymst að beita 20% varúðarreglunni sem felur í sér varnir vegna óvissu í útreikningum.

Einhliða varúð

Það alvarlegasta er þó hugarfarið sem birtist í ráðgjöfinni. Þegar óvissa ríkir um hrefnustofninn er sú óvissa túlkuð hrefnunni í hag. Þegar spurt er um áhrif hrefnunnar á loðnu, sandsíli, síld, þorskfiska og fæðuvefinn í kringum Ísland verður svarið mun óskýrara.

Þar liggur kjarni vandans: Hafró virðist ekki verja fiskistofna fyrir ágangi hrefnu með sama ákafa og stofnunin ver hrefnuna fyrir veiðum manna.

Það er ekki heildstæð vistkerfisstjórnun. Þetta lítur út sem einhliða varúð gagnvart einum stofni en ógnar í raun öðrum stofnum.

Hrefnan er hluti af stærra mynstri

Hrefna er ekki einangrað fyrirbæri í lífríki sjávar. Hún er ein fjölda hvalategunda sem sækja inn á íslensk fiskimið og nýta sama lífmassa og þeir fiskistofnar sem íslenskur sjávarútvegur byggir á. Hnúfubakur, langreyður, hrefna og aðrar tegundir eru ekki utan við nýtingu auðlindarinnar. Þær eru virkir neytendur auðlindarinnar.

Það er því hættulegt að ræða hrefnu eins og hún sé stök siðferðileg spurning, aðskilin frá fiskistofnum, fæðukeðju og þjóðarhagsmunum. Hún er hluti af alvarlegri þróun þar sem vaxandi fjöldi stórra sjávarspendýra hefur áhrif á fiskimið, fæðuframboð og samkeppni um lífmassa. Allir sem skilja líffræði ættu að sjá þetta samhengi og þessa þróun.

Ef stjórnsýslan metur aðeins áhrif veiða á hvali, en ekki áhrif hvala á fiskistofna, er hún ekki að stýra vistkerfi auðlindar okkar. Hún er þá aðeins að stýra litlum hluta vistkerfisins og horfa fram hjá áhrifum á nytjastofna hafsins.

Afrán sem ekki má líta fram hjá

Hrefna er stór afræningi. Hún étur fisk, ljósátu og annað sjávarlíf. Miðað við varlega áætlað stofnmat eru um 13.500 hrefnur á íslenska landgrunnssvæðinu og getur heildarfæðunám þeirra hlaupið á hundruðum þúsunda tonna á ári. Þar af getur hluti fisks í fæðu hrefnunnar verið verulegur, allt eftir svæðum, árstíðum og fæðuframboði.

Þetta skiptir miklu máli. Ef hrefna étur ljósátu hefur hún óbein áhrif á fæðukeðjuna. Ef hún étur loðnu og sandsíli snertir hún undirstöðu margra nytjastofna. Ef hún étur síld eða þorskfiska er hún komin beint inn í auðlindir íslensks sjávarútvegs. Það er ekki hægt að meðhöndla það sem aukaatriði.

Röng spurning leiðir til rangrar stjórnar

Stjórnsýslan spyr fyrst og fremst: hversu margar hrefnur má veiða án þess að skaða hrefnustofninn? Sú spurning er of þröng.

Rétta spurningin er: hversu marga stóra afræningja á íslenska vistkerfið að bera þegar þeir éta úr sama lífmassa og nytjastofnar, sjófuglar og íslenskt atvinnulíf byggja á? Því hefur Hafró ekki svarað nægjanlega.

Núverandi kerfi metur áhættu af veiðum en vanmetur áhættu af aðgerðaleysi. Það metur hættuna á því að maðurinn taki of mikið en horfir framhjá hættunni á því að hvalastofnar taki of mikið úr vistkerfinu.

Aðgerðarleysi er líka ákvörðun

Í vistkerfi sem er undir áhrifum loftslagsbreytinga, sveiflna í loðnu, breytinga á sandsíli og makríl og aukinnar samkeppni milli tegunda er ekki ónæmt fyrir aðgerðaleysi. Að veiða ekki hrefnu, eða aðrar hvalategundir, er líka stjórnunarákvörðun. Hún hefur líffræðilegar og efnahagslegar afleiðingar.

Það að veiða ekki hvali er ekki sú náttúrvernd sem margir gætu haldið. Þar með eru stjórnvöld að velja eitt vistkerfisástand fram yfir annað. Þau veita stórum vistfræðilegum afræningja aukna vernd án þess að horfast í augu við hvað það kostar fiskistofna, sjávarútveg og íslenska hagsmuni.

Íslenskir hagsmunir sitja eftir

Það sem við höfum núna er stjórnsýsla sem virðist hræddari við gagnrýni á hvalveiðar en ójafnvægi í vistkerfinu. Hún tekur of mikið tillit til alþjóðlegrar ímyndar og of lítið tillit til íslenskra hagsmuna. Varúðarreglan er notuð sem bremsa á nýtingu en ekki sem tæki til að skilja heildaráhættu.

Þetta skaðar íslenska hagsmuni og vísindalega umræðu því hún verður þröng og varnarsinnuð. Það skaðar sjávarútveg, því stórir neytendur í fæðukeðjunni eru ekki teknir nægilega inn í auðlindabókhaldið. Það skaðar traust á Hafró, því villur og óskýr ráðgjöf grafa undan trúverðugleika.

Hlutverk Hafrannsóknarstofnunar er að leggja fram heildstæða, gagnsæja og skynsama vísindaráðgjöf um vistkerfið allt.

Það þýðir að það verður að taka hvali með í reikninginn og horfa á þá eins og þeir eru. Nefnilega stórir afræningjar, stórir neytendur og hluti af samkeppni um lífmassa hafsins. Það er ekki nóg að telja hvalinn. Það þarf líka að reikna með því sem hann étur.

Varúð sem hefur misst áttavitann

Ef Ísland ætlar að byggja sjávarútveg framtíðarinnar á vistkerfisnálgun verður að hætta að reikna aðeins til hálfs. Við getum ekki haft kerfi þar sem fiskurinn er mældur, vigtaður, kvótasettur og takmarkaður niður í smæstu einingu á meðan hvalir fá að éta úr sama kerfi án þess að afrán þeirra hafi raunverulega þýðingu.

Það er ekki sjálfbærni. Það er ekki vísindaleg stjórnun. Það er ekki íslensk hagsmunagæsla. Það er varúð sem hefur misst áttavitann.

Höfundur er forstjóri Bláa hagkerfisins ehf.