Nokkur orð um kosningar

Það styttist óðum í sveitarstjórnarkosningar 16. maí nk. Á Íslandi eru 61 sveitarfélög af ýmsum stærðum og gerðum, það fámennasta telur 55 íbúa en í því fjölmennasta, Reykjavík, eru næstum 148.000 íbúar skráðir.

Á kjörskrá fyrir sveitarstjórnarkosningarnar í vor eru 302.688 kjósendur, þar af eru erlendir ríkisborgarar 48.466 eða um 16% kjósenda. Allir kjósendur sem eru á kjörskrá við sveitarstjórnarkosningarnar fá um það tilkynningu í stafræna pósthólfið sitt á Ísland.is en það er liður í því að auka upplýsingagjöf við kjósendur.

Listakosningar (bundnar hlutfallskosningar) fara fram í 50 sveitarfélögum. Í sjö sveitarfélögum komu engir framboðslistar fram fyrir lok framboðsfrest svo þar verða óbundnar kosningar og í fjórum sveitarfélögum verður sjálfkjörið þar sem í hverju þeirra kom einungis fram einn framboðslisti og fara engar kosningar fram í þeim sveitarfélögum.

Það gleymist stundum í hinu daglega amstri að hlutirnir gerast ekki að sjálfu sér og við undirbúning og framkvæmd kosninga er í mörg horn að líta og fjölmargir leggja hönd á plóginn.

Í hverju sveitarfélagi er starfandi yfirkjörstjórn sem hefur umsjón með framkvæmd sveitarstjórnarkosninga í sveitarfélagi sínu, en það er borgaraleg skylda að taka sæti í kjörstjórn. Mikil ábyrgð hvílir á yfirkjörstjórnum við framkvæmd kosninga. Það þarf að tryggja að allt sem til þarf sé fyrir hendi, að aðbúnaður sé góður og aðgengi gott. Það þarf að velja og undirbúa húsnæðið þar sem kosningin fer fram og tryggja að á hverjum stað sé tekið á móti kjósendum, merkt við þá í kjörskrá og atkvæði talin eftir að kjörfundi lýkur.

Í hverri kjördeild starfar þriggja manna kjörstjórn. Þar sem kosið verður í 57 sveitarfélögum, verða kjörstaðir 129 talsins og samtals verður kosið í 293 kjördeildum á landinu. Það er ekki fjarri lagi að gera ráð fyrir að á kjördag séu að meðaltali fimm manns starfandi í hverri kjördeild og má því ætla að það verði að lágmarki 1400 til 1500 manns að störfum í kjördeildum á kjördag. Víst er að fjöldi þeirra sem koma með einum eða öðrum hætti að undirbúningi og framkvæmd kosninga hverju sinni hleypur á þúsundum og handtökin eru nánast óteljandi.

Kjósandi sem getur ekki sótt kjörfund á kjördag getur greitt atkvæði utan kjörfundar. Utankjörfundaratkvæðagreiðsla hófst 17. apríl sl. og fer fram hér á landi hjá sýslumönnum og kjörstjórum á þeirra vegum en erlendis hjá sendiráðum og ræðismönnum. Það er hægt að kjósa utan kjörfundar á a.m.k. 48 stöðum innanlands og á um 240 stöðum erlendis.

Landskjörstjórn hefur yfirumsjón með framkvæmd kosninga og við sveitarstjórnarkosningar felst það hlutverk einkum í fræðslu og upplýsingagjöf til kjósenda, framboða og kjörstjórna og að leggja til ýmis aðföng fyrir kosningarnar t.d. innsigli, atkvæðakassa, veggspjöld og annað fræðsluefni. Landskjörstjórn rekur kosningavefinn, kosning.is þar sem er að finna upplýsingar um framkvæmd kosninganna. Þegar kemur að því að kjósa er gott að hafa eftirtalin atriði í huga:

• Að kjósandi getur fengið aðstoð við að kjósa og þarf ekki að gefa neinar ástæður fyrir því. Kjósandi getur komið með eigin aðstoðarmann eða fengið aðstoð frá starfsfólki á kjörstað. Allir sem veita kjósanda aðstoð eru bundnir þagnarskyldu um það hvernig kjósandi kaus.
• Ef kjósandi gerir mistök í kjörklefanum þá má hann fá nýjan kjörseðil hjá kjörstjórninni.
• Við listakosningar á að setja X í ferninginn fyrir framan framboðið sem á að kjósa - ekki skrifa á kjörseðilinn eða nota nein önnur tákn.
• Kosningar eru leynilegar. Það þýðir að ekki má ekki sýna neinum hvernig maður kaus vegna þess að þá er leyndin rofin og það getur valdið ógildi atkvæðisins. Þess vegna er bannað að taka myndir í kjörklefanum.

Kosningar fara fram á grundvelli kosningalaga, reglugerða og reglna sem á þeim byggja. Markmið kosningalaga er að styrkja lýðræðið með öruggri framkvæmd kosninga og tryggja að beinar, frjálsar og leynilegar kosningar séu haldnar. Það er mikilvægt að samfélagið treysti bæði framkvæmd kosninga og niðurstöðum þeirra. Fjöldi fólks sinnir því verkefni af samviskusemi, alúð og kostgæfni og það gerir kjósendum kleift að nota kosningaréttinn sinn. Þetta gerist ekki að sjálfu sér.

Höfundur er framkvæmdastjóri Landskjörstjórnar.