Menntun Helgu Völu er fjár­festing – ekki gjöf

Í umræðu um hagvöxt og framtíð Íslands gleymist stundum hið augljósa: að menntun er ekki kostnaður heldur fjárfesting. Þjóðir sem hafa náð bestum árangri efnahagslega eru ekki þær sem spara í menntakerfinu, heldur þær sem byggja markvisst upp þekkingu, hæfni og mannauð. Það má færa sterk rök fyrir því að tengsl séu á milli menntunar og hagvaxtar. Þegar litið er til ríkustu hagkerfa heims sést að þau standa einnig framarlega í menntun. Singapúr er skýrasta dæmið. Landið hefur náð um 150 þúsund dollurum á mann í kaupmætti og er í fremstu röð í heiminum samkvæmt alþjóðlegum mælingum á námsárangri. Sama má segja um ákveðin svæði í Kína sem hafa sýnt fram á gríðarlegan hagvöxt samhliða sterkum árangri í námi. Í Bandaríkjunum og víða í Evrópu má einnig sjá að öflug háskólasamfélög og rannsóknir tengjast beint aukinni framleiðni og nýsköpun.

Í ljósi þessa er umræðan hér á landi stundum með ólíkindum. Ég er ekki aðdáandi Helgu Völu Helgadóttur, þvert á móti, en hún hefur engu að síður rétt fyrir sér í þessu lykilatriði: námslánakerfið er orðið mörgum námsmönnum þung byrði og er samfélagi okkar til skammar. Námslán eru ekki gjöf. Þau eru fjárfesting. Að halda öðru fram er skammsýni.

Það vekur sérstaka furðu að hagfræðingur, haldi því fram að verið sé að „gefa“ námsmönnum fé. Slík fullyrðing bendir til alvarlegs misskilnings á eðli menntunar í hagkerfi. Menntun er ekki gjöf heldur ein arðbærasta fjárfesting sem samfélag getur ráðist í. Hagfræðin ætti einmitt að kenna okkur þetta. Einstaklingur sem menntar sig eykur framleiðni sína, skilar hærri tekjum og greiðir meiri skatta til samfélagsins til lengri tíma. Samfélagið fær þannig margfalt til baka það sem það leggur í menntun. Að leggja þungar skuldir á námsmenn er því ekki aðeins ósanngjarnt heldur einnig óskynsamlegt út frá einföldum hagfræðilegum rökum. Skuldsettir námsmenn þýðir veikari framtíð.

Þegar litið er til alþjóðlegra mælinga eins og PISA-rannsóknarinnar kemur skýrt fram að Ísland stendur ekki jafn sterkt og við myndum vilja. Á sama tíma og lönd eins og Singapúr og sum svæði í Kína ná topp árangri er Ísland undir meðaltali. Þetta ætti að vera viðvörun. Ef við vanrækjum menntun mun það óhjákvæmilega hafa áhrif á hagvöxt og lífskjör til framtíðar.

Ísland er enn meðal ríkustu þjóða heims, en sú staða er ekki sjálfgefin til framtíðar. Lönd eins og Sviss og Noregur hafa byggt upp sterkar stofnanir, öflugt menntakerfi og langtímahugsun í efnahagsmálum. Í Sviss er lögð áhersla á að minnka skuldsetningu námsmanna og styðja þá beint með styrkjum. Í Noregi er kerfið mjög þróað og oft talið eitt það besta í heimi; þar fá námsmenn lán frá Lånekassen en allt að 40% þeirra breytast í styrk ef námi er lokið. Þessar þjóðir skilja að mannauður er mikilvægasta auðlindin.

Kjarni málsins er einfaldur. Ef Ísland ætlar að halda stöðu sinni meðal fremstu þjóða þarf að hætta að líta á menntun sem útgjaldalið sem þurfi að halda niðri. Í staðinn þarf að líta á hana sem lykil fjárfestingu í framtíð þjóðarinnar. Spurningin er því ekki hvort við höfum efni á að styðja betur við námsmenn. Spurningin er hvort við höfum efni á því að gera það ekki.

Höfundur er fyrrverandi stjórnarmaður í Lánasjóði íslenskra námsmanna (LÍN).