Þarf að kæra ís­lenska ríkið?

Draga þarf verulega úr losun gróðurhúsalofttegunda til að halda hlýnun jarðar innan þeirra marka sem vísindin leggja til og Parísarsamkomulagið kveður á um. Til þess þurfa allar þjóðir að leggja sitt af mörkum. Þetta er eitt mikilvægasta verkefni samtímans: vel gerlegt, einfalt í orðum en krefjandi í framkvæmd. Aðgerðir þurfa að koma hratt til áður en loftslagsbreytingar ná hættulegum vendipunktum.

Einn mælikvarði á árangur ríkja í loftslagsmálum er Climate Change Performance Index. Ísland er ekki metið á þeim kvarða en miðað við losun á mann og þróun síðustu ára er líklegt að við myndum raðast neðarlega, þrátt fyrir grænu orku. Losun Íslands er um 12 tonn CO₂-ígilda á mann þegar landnotkun er undanskilin, samanborið við um 7 tonn í Evrópusambandinu, 8-9 tonn í Kína og um 14 tonn í Bandaríkjunum. Þegar landnotkun er hins vegar talin með hækkar talan á Íslandi í 30-35 tonn á mann vegna losunar frá framræstu votlendi, á meðan hún lækkar í Evrópusambandinu og Bandaríkjunum þar sem skógar binda kolefni.

Evrópa dregur úr losun en Ísland dregst aftur úr

Gögn frá European Environment Agency sýna að losun gróðurhúsalofttegunda í Evrópusambandinu hefur dregist saman um rúmlega 30% frá 1990, á sama tíma og hagkerfi sambandsins hefur vaxið um meira en 60%. Þar hefur ETS, viðskiptakerfi Evrópusambandsins með losunarheimildir, reynst öflugt verkfæri til að setja verð á losun og knýja fram tæknibreytingar í orku og iðnaði. Á Íslandi hefur losun samkvæmt losunarbókhaldi Umhverfis- og orkustofnunar á sama tíma aukist um 6% frá 1990.

Íslensk stjórnvöld áhugasamari um undanþágur en loftslagsvandann

Takmarkaður áhugi yfirvalda á loftslagsvandanum er áhyggjuefni. Hann birtist meðal annars í því að hagsmunagæsla gagnvart stærstu losunarfyrirtækjum landsins virðist oft vega þyngra en raunverulegar aðgerðir til að draga úr losun. Í stað þess að nýta helstu verkfæri Evrópu til að knýja fram samdrátt hefur stjórnvöldum reynst tamara að sækja um undanþágur frá þeim.

Annað áhyggjuefni er hversu erfitt er að fá skýra mynd af því hvað raunverulega hefur verið gert. Í svari við fyrirspurn á Alþingi varðandi útgjöld til loftslagsmála kom fram að á árunum 2017-2024 hafi 144,3 milljörðum króna verið varið í loftslagsmál. Hins vegar er óljóst í hvaða aðgerðir þeim fjármunum var ráðstafað og með hvaða árangri. Sú óvissa hefur vakið spurningar um hvort rekstur opinberra stofnana sé að hluta talinn fram sem loftslagsútgjöld. Skýrar sundurliðanir og gagnsæi skortir og ráðherra hefur ekki gert fullnægjandi grein fyrir málinu. Dapurlegast er þó að ráðherra loftslagsmála sjái ástæðu til að halda því opnu að ráðist verði í leit og vinnslu á olíu.

Stefna og veruleiki fara ekki saman

Ísland stefnir að 55% samdrætti í losun fyrir 2030 og kolefnishlutleysi fyrir 2040. Samkvæmt samkomulagi við Evrópusambandið felur skuldbinding Íslands í sér um 41% samdrátt í samfélagslosun fyrir 2030 miðað við árið 2005. Bráðabirgðaframreikningar Umhverfis- og orkustofnunar sýna hins vegar að með núverandi aðgerðum stefnir í einungis 20-27% samdrátt fyrir 2030. Niðurstaðan er því að Ísland mun að óbreyttu ekki ná að standa við skuldbindingar sínar.

Dómstólar sífellt mikilvægari í loftslagsbaráttunni

Samkvæmt Global Climate Litigation Report: 2025 Status Review höfðu um allan heim alls 3.099 loftslagstengd mál verið höfðuð fram til 30. júní 2025. Málum af þessu tagi fjölgar hratt og dómstólar gegna æ stærra hlutverki í því að knýja fram aðgerðir.

Í Hollandi staðfesti Hæstiréttur árið 2019 dóm í máli Urgenda Foundation sem skyldaði stjórnvöld til að herða loftslagsaðgerðir. Í Þýskalandi úrskurðaði Stjórnlagadómstóll Þýskalands árið 2021 að loftslagslög landsins gengju ekki nógu langt og legðu of mikla byrði á framtíðarkynslóðir.

Sambærileg mál eru nú rekin víða um Evrópu. Þróunin sýnir að loftslagsstefna er ekki lengur aðeins pólitískt val heldur einnig lagaleg skylda.

Hvernig gæti málsókn gegn íslenska ríkinu litið út?

Málsókn gegn íslenska ríkinu gæti byggst á því að stjórnvöld hafi brugðist skyldum sínum til að vernda borgara gegn fyrirsjáanlegri loftslagsáhættu, meðal annars á grundvelli Mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til lífs og fjölskyldulífs.

Þrjú atriði gætu sérstaklega styrkt málatilbúnað: (1) hið mikla bil milli yfirlýstra markmiða og raunverulegra aðgerða, (2) afar há losun á mann í alþjóðlegum samanburði, og (3) langvarandi aðgerðaleysi gagnvart stærsta losunarþætti landsins, framræstu votlendi.

Kærendur gætu verið einstaklingar eða samtök sem telja að ófullnægjandi loftslagsaðgerðir stjórnvalda setji framtíð þeirra í hættu. Dómstólar gætu þá komist að þeirri niðurstöðu að ríkið hafi brugðist skyldum sínum og krafið stjórnvöld um að setja fram raunhæfa og trúverðuga áætlun um samdrátt í losun.

Tími aðgerða er núna

Þrátt fyrir græna orku og ímynd um að Ísland sé að standa sig vel er hin kalda staðreynd sú að hér hefur of lítið gerst.

Eðlilegt er því að spyrja hvað þurfi til svo ríkið grípi til nauðsynlegra aðgerða. Ef stjórnvöld bregðast ekki við gæti sama þróun orðið hér og annars staðar í Evrópu að dómstólar neyði þau til að setja fram raunhæfa og metnaðarfulla aðgerðaáætlun og fylgja henni eftir.

Greinarhöfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Ísland leggi sitt af mörkum til að takast á við loftslagsvandann.