Hver þarf pizzu þegar Lauf­ey er komin á sviðið?

Þessi þreytti og ofnotaði tónlistarbrandari kom upp í hugann á stórtónleikum Laufeyjar Lín Jónsdóttur í Kórnum í gærkvöldi. Hann lýsir í hnotskurn hlutskipti margra tónlistarmanna sem iðka listform sem krefst margra ára háskólanáms og ómældra æfinga. Afraksturinn er svo aðeins að spila fyrir fimm manns á þriðjudagskvöldi á kjallarabar lyktandi af myglu.

Það er því bæði stórkostlegt og bráðfyndið að verða vitni að því hvernig Laufey hefur hreinlega sparkað þessum brandara yfir á ruslahaug sögunnar. Þegar hún sté á svið í Kórnum, á lokahnykknum á ævintýralegum Evróputúr sínum, var hún ekki bara að metta fjögurra manna fjölskyldu; hún var að metta þúsundir Íslendinga, tónlistariðnaðinn allan og hungraða kynslóð tónlistarunnenda víðs vegar um heiminn. Og hún gerði það vopnuð stórum sjöundarhljómum og djasstilþrifum.

Þunnur þrettándi í upphitun

Áður en ég fjalla um Laufeyju verður að minnast á upphitunaratriði kvöldsins. Það var í höndum Elínar Hall sem kom fram ásamt tveggja manna hljómsveit. Hún hefur fallega og áhugaverða rödd og virtist öruggari á sviðinu en þegar hún hitaði upp fyrir Smashing Pumpkins í haust. Lagasmíðarnar sjálfar voru líka sjarmerandi, en skildu engu að síður ekki mikið eftir sig. Í jafn stóru rými og Kórnum vantaði atriðið fjölskrúðugri útsetningar og hreinlega meiri djörfung og tilþrif til að halda stemningunni almennilega á lofti. Þetta var aðeins of flatt.

Stórbrotið sjónarspil og hvergi dauður punktur

Og þá að djassinum. Djass í íþróttahúsi er í eðli sínu dálítið fráleit hugmynd. Það eina sem vantaði upp á þversögnina var að selja pylsur og kók í hálfleik á meðan fólk dillaði sér við bossa nova.

En þegar Laufey tók yfir sviðið breyttist andrúmsloftið. Kórinn er vanalega köld skemma þar sem hljóðbylgjur fara til að deyja, en í gærkvöldi var hann fullbúið leikhús.

Myndvörpunin á sýningartjald var gríðarlega fjölbreytt og spennandi; sviðið tók sífelldum, nánast leikhúskenndum breytingum sem komu á óvart og héldu athygli áhorfandans. Hvergi var dauður punktur.

Fjórar dansmeyjar

Auk tónlistarinnar var hreyfingin ofarlega á blaði. Fjórar íðilfagrar dansmeyjar sveimuðu um sviðið og dönsuðu í kringum Laufeyju í mörgum laganna sem gaf tónleikunum fágaðan, leikhústengdan blæ.

Hljómsveitin var ekki síður tilkomumikil. Samspil þéttrar rytmasveitar og vel samstilltrar strengjasveitar bjó til dýnamískan hljóðheim. Sérstakt lof á skilið ákaflega fimur djasspíanisti sem tók undir í nokkrum lögum með glæsilegum innslögum. Þetta var smurt saman af hnitmiðaðri nákvæmni og snerpu; hvílíkt stuð!

Útsetningarnar voru margbrotnar. Sum lögin voru hálfgerð stórsveitarlög, önnur voru kannski bara með undirleik djasspíanista og kontrabassaleikara, enn önnur aðeins með píanóundirleik, eða píanói og strengjasveit.

Á streymisveitum í bílahátölurum eða úr litlum hátölurum í eldhúsinu þar sem athyglin er á snarkandi risarækjum á pönnunni og kartöflum í pottinum, virkar tónlist Laufeyjar kannski fremur rislítil. En í svona ævintýrakenndri sviðsmynd og í mismunandi umbroti lifnaði tónlistin við og varð einfaldlega dásamleg.

Er þetta djass eða Disney?

Sem djassunnanda finnst mér yndislegt að verða vitni að því sem maður freistast til að kalla endurreisn djassins. En hvað þýðir það nákvæmlega? Er tónlist Laufeyjar klassískur djass? Nei, það mætti frekar kalla hana popp sem stendur föstum fótum, eða kannski bara með öðrum fætinum, í djasshefðinni.

Í tónlist Laufeyjar gætir nefnilega mjög sterkra áhrifa frá kvikmyndatónlistinni í mörgum eldri Disney-myndum og tónlist frá gullaldarárum Hollywood. Það er ekkert tónfræðilega krefjandi við hana, engir avant-garde spunakaflar eða fjölrytma tilraunastarfsemi sem fær tónfræðinema til að klóra sér í höfðinu. Það er líklega meginástæðan fyrir því að fólk nennir að hlusta á hana! Lögin fylgja oftast þægilegum og vel þekktum formúlum.

Hversu áhugavert er þetta?

Kannski má velta fyrir sér, í ströngu fræðilegu tilliti, hversu áhugaverð þessi tónlist er. En svarið við því liggur ekki í flækjustiginu, heldur í umgjörðinni og samhenginu. Laufey tekur hljóma sem hafa verið útlægir úr dægurmenningu í áratugi – eins og sjöundarhljóma með minnkaðri fimmund, stækkaða sjöundarhljóma og bossa nova-takta – og smyglar þeim inn í poppvitund ungs fólks. Hún gerir hljóðheiminn á miðri síðustu öld eðlilegan á ný.

Lykillinn að þessu er auðvitað röddin hennar. Klassískur sellóbakgrunnurinn leynir sér ekki. Röddin er altó, flauelsmjúk og ómþýð og hún stýrir henni af sömu tæknilegu nákvæmninni og strengjaleikari að munda bogann sinn. Söngurinn er óaðfinnanlegur og jafnvel þótt lögin reyni ekki á þolmörk hlustandans, þá er framkvæmdin í hæsta gæðaflokki.

Hvers vegna þessi gífurlega velgengni?

Hvers vegna er þessi „Disney-djass“ að leggja heiminn að fótum sér? Hvers vegna sungu tárvotar unglingsstúlkur með slaufur í hárinu á bekknum fyrir framan mig, með í tónlist sem foreldrar þeirra þekkja varla?

Svarið liggur í snjallri samþættingu. Ef tónmálið er gamalt, þá er textagerðin og framkoman splunkuný.

Laufey brúar bilið á milli kynslóða með því að syngja um mjög raunverulegar og hversdagslegar tilfinningaraunir Z-kynslóðarinnar. Það er eitthvað yndislega absúrd við að strjúka Tinder í kvíðakasti með bossa nova á fóninum.

Hún syngur um vonbrigði í ástum, vandræðagang í samskiptum og tilfinninguna um að passa hvergi inn í – allt á meðan undirspilið hljómar eins og lag úr stórmynd frá 1955. Hún býr til fortíðarþrá eftir tíma sem aðdáendur hennar lifðu aldrei. Það er ekki hægt að kalla það annað en snilldarbragð. Hún býður ungum hlustendum upp á glæsilegt athvarf í lokkandi fegurð, burt frá vélrænum taktforritunum sem tröllríða vinsældarlistum dagsins í dag.

Endurreisn djassins í nýjum búningi

Tónleikarnir í Kórnum sýndu, þrátt fyrir minni háttar hnökra í upphitunaratriðinu, að það er enn pláss fyrir hreinræktaða, músíkalska fegurð í vinsælli tónlist.

Laufey er ef til vill ekki að spila „krefjandi“ djass fyrir útvalda elítu á reykfylltum klúbbum, en hún er að gera eitthvað allt annað. Hún hefur opnað stórar dyr inn í þennan gamla tónlistarheim og hvatt milljónir manna til að ganga þar inn.

Djassinn er nefnilega ekki dauður. Það eina sem dó í Kórnum þetta kvöld var gamli brandarinn um djasstónlistarmenn; Laufey sannaði að sjöundarhljómar geta mettað heila höll.

Niðurstaða:

Laufey er kannski ekki að endurvekja djassinn í sinni hreinustu mynd, en hún er að gera eitthvað sem gæti reynst miklu áhrifameira: að gera heilan hljóðheim aftur spennandi fyrir nýja kynslóð. Tónleikarnir í Kórnum voru glæsilegt sjónarspil, músíkalskt afburðaverk og á köflum beinlínis heillandi. Og þegar upp var staðið var gamla pizzulíkingin ekki bara orðin úrelt, heldur nánast niðurlægð.