Rúss­nesk skemmdar­verk, inn­viðir og Ís­land

Fyrir nokkrum mánuðum tilkynnti Beate Gangås, forstjóri norsku öryggisþjónustunnar PST, að rússneskir hakkarar hefðu náð yfirráðum yfir stíflu í Bremanger. Árásaraðilarnir opnuðu fyrir stífluna og í fjórar klukkustundir runnu 500 lítrar á sekúndu úr henni. Þó að árásin hafi verið í apríl var það ekki fyrr en um haustið sem PST gat fullyrt að Rússar hafi staðið á bakvið hana.

Ísland hefur lengi búið við þá þægilegu sjálfsmynd að landfræðileg einangrun sé okkar besta vörn. Við lítum á okkur sem áhorfendur að átökum í Evrópu fremur en þátttakendur. Ný skýrsla hugveitunnarVörðu um skemmdarverk Rússa á innviðum í Evrópu bendir hins vegar til að þessi sýn sé bæði úrelt og vafasöm.

Skemmdarverktakar og gigg-hagkerfið

Það sem gerir þessa þróun sérstaklega flókna er aðferðafræðin. Í stað þjálfaðra útsendara nota rússneskar leyniþjónustur nú í auknum mæli „verktaka“ sem þær finna í heimi skipulagðra glæpa eða í viðkvæmum, jaðarsettum hópum. Í gegnum dulkóðuð samskiptaforrit eins og Telegram eru einstaklingar fengnir til að fremja íkveikjur, skemma tækjabúnað eða brjótast inn í vatnsveitur gegn greiðslu.

Með því að nota milliliði verða mörkin milli venjulegra afbrota og ríkisrekinna skemmdarverka óljós. Það flækir rannsókn mála og tefur pólitísk viðbrögð, þar sem atvikin virðast í fyrstu vera tilfallandi lögreglumál fremur en ógn við þjóðaröryggi.

Innviðaeyjan Ísland

Í nýju öryggisumhverfi Evrópu eru innviðir ein fremsta víglínan.

Í kjölfar innrásarinnar í Úkraínu fjölgaði skemmdarverkum sem Rússar eru taldir hafa staðið að um 246% á einu ári. Skemmdarverkin beinast ekki gegn hernaðarmannvirkjum heldur lífæðum samfélagsins: orkukerfum, fjarskiptum og flutningsleiðum og öðrum mikilvægum innviðum. Markmiðið er ekki eyðilegging í hefðbundnum skilningi, heldur að skapa óvissu, prófa viðbrögð og valda efnahagslegum skaða.

Á Íslandi eigum við lífsgæði okkar góðum innviðum að þakka. Endurstofnvirði þeirra er um 147% af vergri landsframleiðslu. Mörg kerfin eru samofin og búa ekki yfir mörgum varaleiðum. Þrátt fyrir þetta eigum við ekki lagalega skilgreiningu á mikilvægum eða ómissandi innviðum, ábyrgð á þeim og umboði til aðgerða. Við reiðum okkur á innviði en vernd þeirra er ekki í forgangi.

Ekki lengur lágspennusvæði

Norður-Atlantshaf er ekki lengur lágspennusvæði eins og fréttaflutningur síðustu vikna sýnir. Á undanförnum árum hefur svæðið orðið eitt mikilvægasta öryggis- og hagsmunasvæði stórveldanna, þar sem hernaðarleg staða og flutningsleiðir skipta sífellt meira máli.

Ísland er lykilaðili í stuðningi við eftirlit með ferðum kafbáta og skuggaflota Rússa. Framkvæmdastjóri NATO kallar okkur augu og eyru bandalagsins á Norður-Atlantshafi, sem er árétting á mikilvægi staðsetningar Íslands og jafnframt áminning um að við erum hluti af sama aðgerðasvæði og nágrannar okkar.

Ólíkt nágrönnum okkar búum við ekki að áratugahefð innlends varnarstarfs og öryggismenningar, sem þýðir að við þurfum að fjárfesta og byggja upp okkar eigin getu til greininga og viðbragðs, og það án tafar.

Við höfum ekki haft augun nógu mikið á varaleiðum og viðnámsþrótti innviðanna heldur dregið lappirnar með nauðsynlega uppbyggingu. Og þar er ekki stjórnvöldum einum um að kenna, heldur erum það við - borgararnir - sem setjum aðra hluti en öryggismál í forgang þegar kemur að kosningum.

Öryggi Íslands byggir ekki lengur á fjarlægð okkar frá öðrum löndum, heldur á því hversu fljót við erum að átta okkur á að landfræðileg einangrun er engin vörn lengur.

Höfundur er meðstofnandi hugveitunnar Vörðu.