Ís­land er að tapa hundruðum milljarða – eitrað framkvæmdakerfi lamar allt sam­fé­lagið

Vandinn á Íslandi er ekki skortur á hugmyndum.

Hann liggur í því að við kunnum ekki að framkvæma stór verkefni án þess að þau fari úr böndunum. Samfélagið borgar kostnaðinn og allt tjónið – bæði í krónum, lífsgæðum og efnahagslegum afleiðingum.

Borgarlínan og Nýi Landspítalinn eru nýjustu dæmin og sýna þetta skýrt. Slóðinn af opinberum verkefnum sem hafa farið úr böndunum er langur og tjónið gríðarlegt.

Í dag er mögulegt tap og tjón af Borgarlínu og Nýjum Landspítala af stjarnfræðilegri stærðargráðu fyrir Íslenskt samfélag - líklega um 300 til 500 milljarðar samanlagt.

Þetta eru ekki einstök mistök – heldur er þetta eitraða kerfi í dag orðinn kerfisbundinn veikleiki í opinberum framkvæmdum. Þetta lamar allt samfélagið í formi tapaðra fjármuna sem heldur uppi verðbólgu, hækkar verðtryggingu og vexti og lamar lífskjör fólksins í landinu.

Vandinn er miklu stærri en einstök verkefni

Vandinn liggur ekki fyrst og fremst í því hvað við ætlum að gera, heldur hvernig við gerum það. Íslensk framkvæmdamenning í opinberum framkvæmdum - og jafnvel skortur á þekkingu - er orðið baneitrað kerfi þar sem ábyrgð þynnist, kostnaður springur og enginn virðist hafa vald til að stoppa banvænt ferli. Tap opinberra fjármuna verður óstöðvandi.

Sama eitraða framkvæmdakerfið, aftur og aftur

Borgarlínan og Nýi Landspítalinn sýna sama Íslenska eitraða framkvæmdakerfið með: 1) Óskýrar forsendur í upphafi, 2) Bjartsýnar og rangar kostnaðaráætlanir, 3) Ábyrgð dreifð þar til hún hverfur, 4) Verkefni keyrð áfram þrátt fyrir viðvaranir, 5) Gagnrýni afgreidd sem bull og „neikvæðni“ eða pólitískur ásetningur

Þetta er ekki tilviljun. Þetta er kerfi sem umbunar áframhaldi útstreymi fjármuna úr ríkissjóði umfram áætlanir – en umbunar ekki árangri.

Nýi Landspítalinn og Borgarlínan – hundruð milljarða framúrkeyrsla

Beinn og óbeinn umframkostnaður og tap þessara tveggja verkefna nemur líklega hundruðum milljarða króna.

En þetta er ekki bara fjárhagslegt tap.

Allt samfélagið tapar líka lífsgæðum: fólk þarf að bíða lengur eftir heilbrigðisþjónustu, missir af tækifærum, og ferðir og umferðatafir lengjast vegna takmarkaðs aðgengis bíla – jafnvel rafbíla sem ætlað er að draga úr mengun. Hvaða gagn er af rafbíl sem kemst ekki leiðar sinnar fyrir þrengslum eða umferðastíflum?

Þetta eitraða framkvæmdakerfi hækkar mikið verðbólgu, vexti og verðtryggingu og lamar allt samfélagið: lamar heilbrigðis- og samgöngukerfi, efnahagslífið og daglegt líf fólks.

Ósýnilegi skatturinn – hver græðir og hver tapar

Vanþróuð framkvæmdamenning Íslendinga birtist í minni lífsgæðum í daglegu lífi fólks: 1) Með lengri biðlistum í heilbrigðiskerfinu, 2) takmörkuðu aðgengi í samgöngum, 3) verðbólgu, vexti og verðtryggingu sem leggst á heimilin, 4) sköttum sem hækka án þess að gæðin fylgi

Þessi ósýnilegi skattur gerir almenning fátækari að nauðsynjalausu – en verktaka, hönnuði og ráðgjafa ríkari. Þetta er akkúrat hópurinn sem ráðleggur stjórnvöldum hvernig eigi að standa að opinberum framkvæmdum.

Þessi eitraða framkvæmdamenning er orðinn ósýnilegur skattur á alla Íslendinga auk þess sem ríkið getur ekki lengur sinnt lögboðnum verkefnum og skyldum, samanber ástandið á bráðadeildinni.

Þjáning ungra fjölskyldna

Hundruðir milljarða í tapi vegna eitraðrar framkvæmdamenningar - bara í tveimur verkefnum - eru ekki bara tölur á blaði.

Þetta eyðileggur í dag daglegt líf ungra fjölskyldna: 1) Verðbólga, vextir og verðtrygging gera fyrstu húsnæðiskaupin nánast ómöguleg, 2) Fólk sem vill byggja heimili eða stofna fjölskyldu situr fast í kerfi sem leyfir verktökum og ráðgjöfum að græða á kostnað almennings, 3) Íslenskar vetrarhörkur gera það óhjákvæmilegt að fjölskyldur með börn hafi aðgang að eigin bíl, 4) takmarkað aðgengi samgangna gerir álagið og óvissuna með samgöngur nær óbærilegt.

Þetta er persónulegt tap fólksins í landinu: tími, fjármál og draumar sem hverfa.

Samfélagið missir kúrsinn og jafnvægið þegar ungt fólk getur ekki tekið þátt í uppbyggingu framtíðarinnar – og því verður kerfið sjálfkrafa ólíklegra til að laga sig eðlilega að framtíðinni og eitruð menning, stjórnleysi og ráðaleysi vex í kerfinu.

Smitefni í kerfinu

Þegar stjórnvöld komast upp með að reka risaverkefni án ábyrgðar, verður það normið, óstjórn og spilling.

Spurningin breytist úr: „Hvernig gerum við þetta rétt?“ í „Hvernig keyrum við þetta áfram?“

Þar liggur raunverulega hættan: kerfið sjálft smitar alla þætti samfélagsins og margskonar eitraðar krísur vaða uppi í samfélaginu í samgöngum, heilbrigðiskerfinu og fleira.

Lýðræðislegt vandamál

Þetta er ekki lengur bara stjórnsýslulegt klúður. Þetta er nú þegar orðið lýðræðislegt vandamál á Íslandi og amk eins og er ekki að sjá breytingar í nánustu framtíð.

Stórar ákvarðanir sem eru teknar án skýrrar ábyrgðar og stöðvunarhnapps þegar hætta er á framúrkeyrslu og brotum, tæma lýðræðið af innihaldi – hægt og markvisst. Fólk bara gefst upp á að glíma við svona þvælu.

Niðurstaðan

Vandinn heitir hvorki Borgarlína né Nýr Landspítali.

Vandinn heitir:

Eitrað Íslenskt framkvæmdakerfi sem kostar íslenskt samfélag aukalega hundruð milljarða - bara í tveimur verkefnum. Þetta dregur sérstaklega mikið úr lífsgæðum ungs fólks, lamar heilbrigðis- og samgöngukerfið, hækkar verðbólgu, verðtryggingu og vexti – og hindrar ungar fjölskyldur í að byggja ný heimili. Verra getur þetta varla verið.

Samfélag sem ræður ekki við eigin framkvæmdir er ekki bara óskilvirkt og berskjaldað heldur grefur viljandi undan afkomumöguleikum fólksins í landinu.

Og sú spurning sem kjósendur þurfa að svara fyrir næstu kosningar er einföld:

Ætlum við að halda áfram að samþykkja stórar framfarahugmyndir – án þess að krefjast ábyrgðar á framkvæmdinni og með núverandi eitrað framkvæmdakerfi sem viðstöðulaust mjólkar fjármagn úr opinberum sjóðum umfram áætlanir.

Höfundur er byggingaverkfræðingur og áhugamaður um bætt samfélag.