Of­beldi er ekki í starfs­lýsingu félags­ráðgjafa

Ný könnun Félagsráðgjafafélagsins sýnir að ofbeldi gegn félagsráðgjöfum er kerfislægt, alvarlegt og krefst tafarlausra viðbragða af hálfu vinnustaða og stjórnvalda.

Tölurnar tala sínu máli

Siðanefnd Félagsráðgjafafélags Íslands gerði nýlega könnun meðal félagsmanna um ofbeldi í starfi. Niðurstöðurnar vekja ugg innan fagstéttarinnar. 86% svarenda hafa orðið fyrir ógnandi framkomu í starfi, 43% hafa fengið hótanir um líkamlegt ofbeldi og 31% hafa fengið hótanir sem beinast að heimili þeirra eða fjölskyldu. Þá hafa 12% orðið fyrir líkamlegu ofbeldi. Aðeins 6,6% segjast aldrei hafa orðið fyrir ofbeldi í starfi. Jafnframt kemur fram að um 75% atvika eru aldrei tilkynnt til lögreglu.

Þetta eru því ekki einstök tilvik heldur raunverulegt vinnuumhverfi stórs hluta fagstéttarinnar.

„Ofbeldi er ekki í starfslýsingu félagsráðgjafa.“

Lengst af hefur ofbeldi gegn félagsráðgjöfum verið rætt í lokuðum rýmum – á kaffistofum, í handleiðslu eða í trúnaði milli samstarfsfólks. Þagnarskylda og trúnaður við skjólstæðinga eru grunnstoðir félagsráðgjafar og hluti af siðareglum stéttarinnar. Sú varfærni hefur þó einnig haft þá afleiðingu að reynsla af ofbeldi hefur sjaldan ratað út fyrir veggi vinnustaða.

Þegar niðurstöður könnunarinnar liggja nú fyrir verður ljóst að um sameiginlega reynslu fagstéttar er að ræða. Þegar 86% svarenda segjast hafa upplifað ógnandi framkomu verður ljóst að hér er ekki um einstaklingsbundna reynslu að ræða heldur kerfislægan vanda í vinnuumhverfi félagsráðgjafa.

Alþjóðleg gögn staðfesta alvarleika stöðunnar. Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO) hafa allt að 38% starfsfólks í heilbrigðis- og velferðarþjónustu orðið fyrir líkamlegu ofbeldi í starfi á ferlinum. Alþjóðavinnumálastofnunin (ILO) hefur jafnframt bent á að félags- og heilbrigðisþjónusta sé meðal áhættumestu starfsgreina þegar kemur að vinnustaðaofbeldi og að stór hluti atvika sé aldrei tilkynntur.

Íslensku tölurnar staðfesta því ekki aðeins reynslu stéttarinnar heldur endurspegla alþjóðlega þróun.

Ofbeldi er vinnuumhverfisvandi

Rannsóknir á vinnuumhverfi sýna að endurtekin upplifun af ógn og ofbeldi hefur víðtæk áhrif á líðan starfsfólks. Samkvæmt svokölluðu Job Demands–Resources líkani eykst hætta á kulnun þegar kröfur starfsins eru miklar en stuðningur og úrræði ófullnægjandi. Ofbeldi og hótanir eru ekki aðeins líkamlegar áskoranir heldur einnig tilfinningalegar og siðferðilegar kröfur sem geta haft langvarandi áhrif á starfsfólk.

Ef viðbrögð vinnustaðar eru óljós, stuðningur takmarkaður eða mönnun ófullnægjandi eykst hætta á kulnun verulega. Slíkt getur haft keðjuverkandi áhrif: þegar félagsráðgjöfum fækkar eykst álag á þá sem eftir standa og áhætta á kulnun magnast enn frekar.

Sérstaklega vekur athygli að í könnuninni kemur fram að hótanir beinast í sumum tilvikum að heimilum félagsráðgjafa og fjölskyldum þeirra. Þegar skjólstæðingar koma á heimili starfsmanna eða fjölskyldumeðlimir verða fyrir ógn er ljóst að ofbeldið hefur farið út fyrir vinnustaðinn.

„Ótti og streita eiga ekki að fylgja félagsráðgjöfum heim.“

Ábyrgðin liggur hjá kerfinu

Vinnuveitendur bera lagalega skyldu til að tryggja öruggt vinnuumhverfi. Þegar 75% ofbeldisatvika eru ekki tilkynnt er tilefni til að spyrja hvort núverandi kerfi tryggi nægilega vernd starfsfólks.

Félagsráðgjafar sinna einu mikilvægasta hlutverki samfélagsins: að styðja fólk í erfiðustu aðstæðum lífsins. Það er því ekki til of mikils mælst að þeir geti sinnt því starfi án þess að búa við ógn eða ofbeldi. Samfélag sem vill öfluga velferðarþjónustu verður að tryggja að fagfólkið sem þar starfar búi við öryggi.

Þegar dóttir mín sagði nýlega að hún ætlaði að verða félagsráðgjafi eins og mamma fann ég bæði fyrir stolti og kvíða. Félagsráðgjöf er eitt mikilvægasta starf í samfélaginu og forréttindi að starfa á þessum vettvangi. En ef við viljum að næsta kynslóð félagsráðgjafa velji sér starf á þessum vettvangi verðum við einnig að tryggja að starfsumhverfið sé öruggt.

Staðreyndirnar liggja fyrir. Ofbeldi gegn félagsráðgjöfum er raunverulegt og útbreitt. Nú er komið að því að tryggja að öryggi fagfólks verði sjálfsagður hluti af velferðarkerfinu – ekki undantekning.

F.h. Siðanefndar Félagsráðgjafafélags Íslands

Thelma Eyfjörð Jónsdóttir, félagsráðgjafi.