Myndir þú vilja losna við á­hyggjur?

Ef þér byðist að losna við áhyggjur í eitt skipti fyrir öll, myndir þú þiggja það? Þú myndir aldrei framar hafa áhyggjur af neinu; hvorki heimsmálum, siðspilltum valdhöfum, vöxtum, loftslagsbreytingum, heilsufari ættingja né skjátíma barnanna. Hvernig væri það? Sumir myndu hiklaust taka boðinu og þætti það algjör no-brainer. Hinsvegar kæmi hik á aðra, jafnvel þá sem vanalega eru þjakaðir af áhyggjum. Hvað veldur því? Ein ástæðan er sú að okkur finnst ástæða til að hafa áhyggjur af ýmsum málum (sem það í rauninni er) og þætti eins og okkur stæði á sama, ef við hefðum ekki af þeim áhyggjur. En er það svo að manni standi á sama þótt maður hafi ekki stöðugar áhyggjur af einhverju? Þykir til dæmis þeirri móður vænna um börnin sín sem hefur af þeim eilífar áhyggjur? Innst inni finnst okkur líka að við séum að gera eitthvað í málunum með því að hafa áhyggjur. Mark Twain lét eitt sinn þau orð falla að hann hefði glímt við þúsundir vandamála um ævina, sem fæst hefðu orðið að veruleika. Með öðrum orðum var hann alltaf að leysa úr því sem hann sá fyrir sér að gæti klúðrast. Áhyggjur eru nefnilega röð hugsana um það sem farið geti úrskeiðis, eins konar atburðarás eða teiknimyndasaga þar sem hver hörmungin rekur aðra. Þegar þetta gerist finnum við okkur knúin til að leysa úr þessum ímynduðu uppákomum. En þá vaknar spurningin hvort þessi hugarleikfimi sé gagnleg. Erum við með þessu móti betur undir það versta búin? Ekki segja vísindin, og virðist sem við bökum okkur einungis vanlíðan. Áhyggjur eru nefnilega aðeins gagnlegar ef þær leiða til þess að við leysum úr raunverulegum, aðsteðjandi málum. Eða leggjum okkar af mörkum, hið minnsta. Gagnlegt getur til dæmis verið að leiða hugann að hættunni á því að missa stjórn á bílnum í hálku, ef það verður til þess að farið sé á vetrardekk áður en lagt er upp í langferð. Það gerir hins vegar lítið gagn að leyfa háskahugsuninni að leika lausum hala og hringsnúast í kringum sjálfan sig.

Hvernig má draga úr áhyggjum?

Við verðum seint allsendis áhyggjulaus, enda er það hvorki raunhæft né æskilegt ástand. Hins vegar má draga úr óhóflegum áhyggjum og er full ástæða til, enda skapa þær kvíða og spennu, sem og eirðarleysi, þreytu og svefntruflanir. Þær aftra því alveg að slakað sé á notið lífsins. Fyrsta skrefið er þá að fylgjast með þessum áhyggjum og skoða hvort þær snúi að raunverulegum eða ímynduðum vanda, og spyrja sig þá, ef vandinn er raunverulegur, hvort gera megi eitthvað í honum hér og nú. Það eina sem vert er að hafa áhyggjur af, er það sem snýr að raunverulegum vanda sem gera má eitthvað tafarlaust í. Þá er raunar gagnlegra að grípa til aðgerða, en að velta vöngum. Það getur hins vegar verið þrautin þyngri að hætta að hafa áhyggjur, þótt vitað sé að þær séu gagnslitlar. Því þýðir líka lítið að segja sér eða öðrum að hætta að hafa áhyggjur. Ef til vill er rót áhyggjuvandans sú að fólk treystir því ekki að það geti höndlað ófyrirséðar aðstæður og erfiðleika. Það reynir því að draga úr óvissu tilverunnar með því að sjá erfiðleikana fyrir og forðast óljósar aðstæður þar sem eitthvað gæti farið úrskeiðis. Meðferð við áhyggjuvanda miðar því að því að leyfa áhyggjum að koma án þess að bregðast við þeim, hvorki í huganum né með því að stjórnast í umhverfinu. Sækja enn fremur í nýjar, tvíræðar og ófyrirséðar aðstæður til að komast að raun um að þær megi oftast ráða við, jafnvel þótt eitthvað komi upp á. Lífið verður auk þess skemmtilegra með svolítilli klípu af óvissu, enda væri það ósköp leiðinlegt ef maður sæi allt fyrir. Jorge Luis Borges fangaði þetta vel í ljóði sínu Lífsstundirnar í þýðingu Finnboga Guðmundssonar sem hér fer á eftir.

Lífsstundirnar

Ef ég mætti lifa líf mínu á nýjan leik,

myndi ég á því skeiði reyna að láta mér verða á fleiri mistök.

Kappkostaði ekki við að vera fullkominn heldur slakaði á;

færi oftar heimskulega að ráði mínu en ég hef gert til þessa;

tæki í raun fátt alvarlega,

hirti mig miður.

Ég tefldi oftar á tvær hættur, færi fleiri leiðir, horfði

oftar á sólsetrið, klifi fleiri fjöll, synti fleiri fljót.

Ég færi til fleiri staða en ég hef áður komið á fæti

meiri ís og minni baunir, glímdi við fleiri

raunveruleg vandamál og færri ímynduð.

Ég var einn þeirra manna, sem lifði hverja

ævistund skynsamlega og rækilega, átti auðvitað hamingjustundir.

Yrði mér afturhvarfs auðið, reyndi ég að einskorða mig við góðu

stundirnar. En lífið er, skyldirðu ekki vita það, sett saman

úr þeim, þessum stundum; og tapaðu nú ekki af þeirri

stund, sem yfir stendur.

Ég var einn þeirra, sem fór hvergi án hitamælis,

hitabrúsa, regnhlífar og fallhlífar; ef ég ætti að

lifa að nýju, ferðaðist ég léttar búinn.

Mætti ég lifa á nýjan leik; legði ég upp berfættur

snemma vors og gengi áfram allt til haustloka.

Ég færi fleiri ferðir með hringekjunni; horfði

oftar á sólina rísa og léki mér við fleiri börn,

ef ég ætti enn líf fyrir höndum.

En sjáðu til, ég er áttatíu og fjögurra ára og veit,

að ég er að dauða komin.

Höfundur er yfirsálfræðingur við Kvíðameðferðarstöðina.