Fjölskyldueinelti, skömmin og Beckham-fjölskyldan

Undanfarna daga hafa íslenskir fjölmiðlar birt viðtöl við fagfólk þar sem fullorðin börn sem rjúfa samskipti við foreldra sína eru sett í hlutverk vandans. Þau eru sögð „hlaupa frá vandanum“, velja „einföldustu leiðina“ eða skorta sáttavilja. Samhliða er stöðugt vísað til „hagsmuna barnanna“ og missis þeirra á ömmu og afa, líkt og slík tengsl séu sjálfkrafa góð, heilbrigð og óumdeilanleg.

Svona orðræða er ekki hlutlaus né saklaus. Hún er hluti af valdamynstri sem íslenskt samfélag virðist eiga erfitt með að horfast í augu við, og lítin áhuga á að breyta.

Þegar þolendur eru gerð að vandanum

Það sem vantar algjörlega í þessa umræðu er skilningur á valdi, mynstrum og þeirri tegund andlegs ofbeldis sem sífellt fleiri eru farin að nefna réttu nafni: fjölskyldueinelti.

Eins og við vitum er einelti ekki bundið við skóla, vinahópa eða vinnustaði. Það þrífst einnig innan fjölskyldna, oft í áratugi, falið á bak við hugmyndir um skyldur, virðingu, „heilbrigð tengsl“ og þá trú að fjölskyldan sé sjálfkrafa öruggt rými. Í slíkum kerfum verður gjarnan einn einstaklingur að skotmarki „scapegoat“ sá sem fellur ekki að ríkjandi gildum, reglum eða ímynd fjölskyldunnar. Sá sem spyr, setur mörk eða neitar að taka þátt í vanvirkni. Valdið, sem oft liggur hjá foreldrum eða eldri kynslóð, er þá notað til að snúa öðrum fjölskyldumeðlimum gegn viðkomandi.

Þetta er í raun ekki ágreiningur, heldur valdbeiting. Eins og Michel Foucault (Foucault, 1980) benti á felst vald ekki síst í því hver fær að skilgreina hvað telst eðlilegt og rétt. Í fjölskyldueinelti verður frásögn meirihlutans að sannleika og sá sem stígur út gerður tortryggilegur. Sama mynstur birtist síðan í samfélaginu þegar fjölmiðlar hallast að ríkjandi sjónarmiðum og veita reynslu þolenda takmarkað vægi.

Þegar börn læra hvað er „eðlilegt“

Ég skrifa þetta ekki úr fræðilegri fjarlægð. Ég þekki fjölskyldueinelti af eigin raun sem barn og fullorðin. Ég hef þurfti að loka á “afa og ömmur” eftir að hafa verið niðurlægð af þeim í viðurvist barna minna. Þar varð ljóst að þetta snerist ekki lengur bara um mig, heldur líka börnin mín. Þegar börn verða vitni að því að foreldri þeirra er talað niður, afmáð eða gaslýst, þá er verið að kenna þeim hvað sé „eðlilegt“ í samböndum og samskiptum, og það versta er að börnin læra hvernig niðurlægja eigi foreldra sína sem getur svo leitt til stjórn og virðingarlausu uppeldi þar sem barnið verður jafnvel partur af gerendahópnum gagnvart foreldri sínu. Börn læra ekki bara af því sem við segjum þeim, heldur mest af því sem þau sjá. Þau taka þessi samskiptamynstur með sér út í lífið, í skóla, vinahópa og vinnustaði, þar sem þau verða annaðhvort þolendur eða gerendur.

Í slíku samhengi er það ekki bara réttlætanlegt að rjúfa samskipti. Það er nauðsynlegt.

Carl Rogers, einn áhrifamesti sálfræðingur 20. aldar, lagði áherslu á að heilbrigður þroski og sálrænn bati geti aðeins átt sér stað þar sem einstaklingur upplifir skilyrðislausa virðingu, öryggi og samþykki. Tengsl sem byggja á skilyrðum „þú mátt vera hér ef þú hagar þér rétt“, „ef þú þegir“, „ef þú sættist“ eru ekki uppbyggileg tengsl. Þau eru skaðleg. Að krefjast áframhaldandi tengsla við fólk sem sýnir enga ábyrgð, enga sjálfsskoðun og enga virðingu er andstæða þeirra grunnskilyrða sem Rogers taldi forsögu heilbrigðs lífs.

Skömmin sem fylgir því að stíga út

En það sem gleymist oft í þessari umræðu er skömmin sem fylgir því að taka ákvörðun um að slíta samskiptum. Hún er djúp, þögul og oft ósýnileg. Þolendur efast um sjálfa sig, spyrja sig hvort þau séu óeðlileg, köld eða ósanngjörn. Óttinn við að aðrir sjái að þau tali ekki við fjölskyldu sína er raunverulegur: ef þú talar ekki við fjölskyldu þína, hlýtur eitthvað að vera að þér.

Þetta er sama mynstur og sést í klassísku einelti alls staðar í samfélaginu. Sjálfsefinn og skömmin eru hluti af afleiðingum ofbeldisins/eineltisins. Það er innrætt með áralangri gaslýsingu, ábyrgðartilfærslu og stöðugum skilaboðum um að vandinn liggi hjá þér. Þegar þolandi stígur út þessum aðstæðum og fær ekki stuðning og speglun á þessum tímapunkti getur áhrifamáttur gerenda haldið áfram löngu eftir að samskiptum lýkur. Rógur, undirliggjandi tortryggni og félagsleg einangrun geta leitt til skertra lífsgæða, minni tækifæra og varanlegs skaða. Þetta er ekki „drama“ sem fer í gang, þetta er raunveruleikinn sem margir vilja ekki tala um enn lifa í. Þetta er kerfisbundin framlenging valds, þar sem samfélagið tekur ómeðvitað þátt, með því að efast frekar um þolandann en að spyrja hvað raunverulega gekk á.

„Börnin missa af ömmu og afa“, eða er ekki verið að vernda þau ?

Það er alvarleg einföldun þegar fagfólk talar um „no contact“ sem flótta eða skort á úthaldi. Fyrir langflesta sem taka þessa ákvörðun er hún alls ekki einföld. Hún kemur eftir áralangar tilraunir til samtals, sátta, aðlögunar og sjálfsefa. Hún kemur eftir að hafa reynt að „vera stærri manneskjan“, að „skilja foreldrana“, að „halda friðinn“. Hún kemur þegar ljóst er að enginn vilji er til ábyrgðar, sjálfsskoðunar eða breytinga hinum megin borðsins. Hún er síðasta úrræði, ekki fyrsta.

Sérstaklega hættuleg er sú orðræða að börn „missi af ömmu og afa“. Þetta er oft sett fram sem sjálfgefin staðreynd, án þess að spurt sé hvaða samskipti um ræðir. Það er enginn raunverulegur missir í því fyrir barn að vera í tengslum við afa eða ömmu sem tala niður um foreldri barnsins, grafa kerfisbundið undan foreldrahlutverkinu eða nota barnið sem verkfæri í áframhaldandi kúgun. Þetta eru ekki heilbrigð tengsl eða tengslamyndun. Þetta er framhald eineltis í gegnum saklausa aðila.

Margir sem hafa rofið samskipti við foreldra gera það einmitt þegar þeir átta sig á því að eineltið heldur áfram í gegnum börnin þeirra. Þar eru mörkin, þar sem fólk segir stopp. Ekki af hörku eða hefnd, heldur af vernd. Þetta er sama aðferð og þekkist vel í skilnuðum, þar sem barn er notað til að vinna gegn hinu foreldrinu. Af hverju erum við tregari til að viðurkenna það þegar gerandinn er afi eða amma?

Að tala um „hag barnanna“ án þess að tala um öryggi þeirra og gæði samskiptanna er ekki bara ófullnægjandi. Það er villandi. Börn þurfa ekki alla fullorðna í lífi sínu. Þau þurfa örugga fullorðna.

Þegar fjölmiðlar velja sömu raddirnar aftur og aftur

Það sem gerir þessa umræðu enn alvarlegri er hlutverk fjölmiðla. Í stað þess að skapa vettvang fyrir fjölbreyttar raddir og raunverulega greiningu á fjölskyldumynstrum, valdakerfum og andlegu ofbeldi, virðast þeir sækja aftur og aftur í sama hópinn: sömu sérfræðingana, oft úr eldri kynslóð fagstétta, tengdra háskólaelítu og fagkerfum sem almenningur hefur takmarkaðan aðgang að. Þetta verður innbyrðis samtal þar sem sama fólkið talar við sama fólkið, aftur og aftur.

Hvar er rannsóknarblaðamennskan?

Hvar eru sögur fólks sem lifir í þessu?

Hvar er gagnrýnin hugsun um það hver fær vald til að skilgreina hvað telst „eðlileg fjölskylda“?

Í stað þess fáum við fréttaflutning sem minnir helst á klippubækur úr æsku: sama fólkið fær „opnu“, skrifar sína tveggja síðna sýn og gengur svo bókin áfram til næsta vinar. Engin leit að nýjum sjónarhornum. Engin dýpt og engin áhætta tekin.

Það er líka rétt að spyrja gagnrýnna spurninga þegar fagfólk fær endurtekið pláss til að gagnrýna fólk sem rýfur samskipti, á sama tíma og það mælir með því að fólk leiti sér aðstoðar fagmanna. Þetta þarf ekki að vera spurning um ásetning. Það er nóg að horfa á mynstrið. Orðræða skapar eftirspurn og gott pláss í fjölmiðlum skapar “buisness”.

Við lifum á tímum þar sem þekking á áföllum, valdbeitingu og skaðlegum tengslamynstrum hefur þróast gríðarlega hratt. Hugtök eins og fjölskyldueinelti, scapegoating, gaslýsing og kerfislæg þöggun eru vel rannsökuð og viðurkennd víða um heim. Ísland má ekki vera staður þar sem við höldum í úrelta ramma, af því þeir þjóna þeim sem hafa alltaf haft rödd.

Að rjúfa samskipti við fjölskyldu getur verið eitt af erfiðustu skrefum sem manneskja tekur. Það á ekki að mæta þeirri ákvörðun með tortryggni, skömm eða einföldunum. Það á að mæta henni með skilningi á valdi, mynstrum og þeirri staðreynd að stundum er það ekki sambandið sem þarf að laga, heldur hugmyndin um að fólk eigi alltaf að halda saman, sama hvað.

Kerfin sem þola ekki að missa vald sitt

Ef samfélag á að þróast þarf endurnýjun og opnun gagnvart nýrri þekkingu að hafa forgang. Það á ekki að vera sjálfgefið að sömu fræðin, sömu raddirnar og sömu skýringarnar eigi alltaf síðasta orðið, sérstaklega þegar reynsla sífellt fleiri bendir til þess að þær nái ekki lengur utan um raunveruleikann. Fagfólk má ekki festast í úreltum ramma sem gerir ráð fyrir hlýðni, í stað öryggis, og sátta í stað ábyrgðar.

Við þurfum að gefa fólki sem hefur notað kerfin, ekki bara starfað innan þeirra, raunverulegt pláss. Fólki sem hefur reynslu af því að leita sér hjálpar, verða fyrir skaða/áföllum og finna leiðir til að vernda sig. Þar liggur dýrmæt þekking sem hefur of lengi verið þögguð eða afgreidd sem „persónuleg upplifun“ í stað þess að vera viðurkennd sem kennsluefni/lærdómur.

Þegar við leyfum þeim sem bera reynsluna að tala, hlustum af alvöru og lærum af þeim, þá fær umræðan dýpt, heiðarleika og mannlega ábyrgð. Það er þar sem raunveruleg breyting gæti í raun hafist.

Höfundur er ljósmyndari, nemi í félagsráðgjöf, með bakgrunn í mannréttindum og samfélagsmálum.