Hvað á að gerast fyrir 15–24 ára ung­menni ef þau fá ekki innlögn á Vog strax þrátt fyrir að vera til­búin í með­ferð

Þegar ungmenni á aldrinum 15 til 24 ára óskar sjálft eftir innlögn í afeitrun vegna ópíóíðafíknar og fær þau svör að ekkert pláss sé tiltækt, myndast tómarúm sem kerfið kýs að líta fram hjá. Í því tómarúmi ríkir ekki aðgerðaleysi, heldur taka við óformlegar, hættulegar og ólöglegar lausnir. Ungmennið leitar til götusala. Aðstandendur, gjarnan án nauðsynlegrar þekkingar eða úrræða, neyðast til að gegna hlutverki heilbrigðisstarfsfólks. Fráhvörf eiga sér stað án faglegs utanumhalds, líkur á bakslagi aukast og hætta á ofskömmtun vex verulega. Í þessu ferli er enginn sem ber formlega ábyrgð. Hér er ekki um að ræða einstök slys eða tilviljanakennd mistök, heldur endurtekið og kerfisbundið mynstur ábyrgðarleysis.

Þetta ástand er gjarnan réttlætt með setningum sem hafa orðið fastur liður í orðfæri kerfisins en standast enga faglega eða siðferðilega skoðun. Ungmenni er sagt að fara heim og halda sér hreinu, að bíða þar til ástandið versni, að fjölskyldan þurfi að stíga inn eða að hringt verði síðar. Engin þessara fullyrðinga jafngildir meðferð. Þær fela í sér framsal ábyrgðar frá opinberum aðilum til götunnar, aðstandenda og tilviljana.

Lágmarkslausn við þessum aðstæðum er einföld og ætti ekki að vera umdeild. Um leið og ungmenni óskar eftir meðferð eða er metið í bráðri ópíóíðafíkn má það ekki vera án formlegrar vistunar á meðan beðið er eftir innlögn. Á milli ákvörðunar um að hefja meðferð og raunverulegrar afeitrunar verður að vera til staðar skilgreind skyldubrú, en ekki tómarúm. Sú brú felst í bindindismiðaðri, lokaðri og stýrðri bráðabiðvist. Hún er hvorki Vogur né gatan, heldur sjálfstætt úrræði með sólarhringsvist, skýra aðgangsstýringu og algjört bann við vímuefnum. Aldurshópurinn er afmarkaður við 15 til 24 ára. Læknir ber ábyrgð á fráhvarfsmeðferð, hjúkrun er til staðar allan sólarhringinn og reglan er einföld: ungmennið bíður þar til innlögn í afeitrun hefst. Þetta er verndarráðstöfun sem miðar að lífsbjörg, ekki refsing og ekki hugmyndafræðilegt úrræði.

Í þessu samhengi verður að vera með öllu skýrt að læknisfræðileg ábyrgð hvílir á heilbrigðiskerfinu. Ef ungmenni er háð ópíóíðum og bíður eftir afeitrun er það hvorki hlutverk götusala að útvega lyf né hlutverk foreldra að stýra fráhvörfum. Allt sem felur í sér að kerfið horfi fram hjá þessari skyldu er meðvituð vanræksla á faglegri ábyrgð og skapar aðstæður þar sem líf og heilsa eru sett í verulega hættu.

Ábyrgðarskiptingin má ekki vera óljós. Við mat á fíkn og á biðtíma eftir afeitrun ber heilbrigðiskerfið ábyrgð. Þegar ungmenni er yngra en 18 ára bætist við lagaleg ábyrgð barnaverndar. Fyrir einstaklinga á aldrinum 18 til 24 ára hvílir ábyrgðin á ríkinu. Millibilsástandið, tímabilið milli mats og innlagnar, má aldrei vera grátt svæði heldur skal það ávallt falla undir formlega skyldubrú. Þegar slíkt úrræði er ekki til staðar er það ekki barnið sem bregst, heldur kerfið sem stendur í vanefndum. Slík vanefnd felur jafnframt í sér brot á lögbundnum rétti sjúklinga til samfelldrar heilbrigðisþjónustu og á þeirri jákvæðu skyldu ríkisins að vernda líf og heilsu þegar fyrir liggur raunveruleg og fyrirsjáanleg hætta. Ábyrgðarleysi sem byggist á skorti á úrræðum eða skipulagi afléttir hvorki lagalegri né faglegri ábyrgð hins opinbera.

Kjarni málsins er óþægilegur en óhjákvæmilegur. Að láta ungmenni á aldrinum 15 til 24 ára „redda sér“ ópíóíðum á biðtíma felur í sér óbeint samþykki hins opinbera fyrir ólöglegri neyslu og framsali lífshættu yfir á barnið og fjölskyldu þess. Þetta er ekki flókið úrlausnarefni, heldur afleiðing viljaleysis og hræðslu við að axla ábyrgð.

Höfundur er lögfræðingur.