Ríkið sviptir 30.400 manns grund­vallar­réttindum sínum

Íslenskt samfélag hefur upplifað verulegar breytingar á húsnæðismarkaði, sérstaklega í kringum aldamótin 2000. Á þessum tíma dró ríkið sig að miklu leyti úr beinni aðkomu að uppbyggingu og rekstri félagslegs húsnæðis, sem hafði víðtæk áhrif á húsnæðisöryggi og félagsleg réttindi landsmanna.

Sögulegt samhengi við aldamót

Verkamannaíbúðakerfið, stofnað árið 1929, var lykilþáttur í húsnæðisstefnu Íslands. Markmið þess var að veita verkafólki og lágtekjuhópum viðráðanlegt og öruggt húsnæði. Á miðri 20. öldinni voru byggð fjölmörg verkamannahverfi, sem bættu lífskjör og húsnæðisaðstæður þúsunda fjölskyldna.

Um og fyrir aldamótin 2000 varð hins vegar stefnubreyting í húsnæðismálum:

• Ríkið dró sig úr beinni þátttöku í uppbyggingu félagslegs húsnæðis.
• Áhersla færðist yfir á markaðslausnir og aukna ábyrgð sveitarfélaga.
• Klettur hf., stofnað árið 1999 af ríkinu, seldi fjölda félagslegra íbúða á almennum markaði, sem dró enn frekar úr framboði slíks húsnæðis.

Áhrif þess að ríkið dró sig frá félagslegum réttindum

Þessi stefnubreyting hafði veruleg áhrif á samfélagið:

• Minnkað framboð á félagslegu húsnæði leiddi til þess að fleiri lágtekjuhópar urðu að leita á almennan leigumarkað.
• Aukið húsnæðisóöryggi, þar sem leiguverð hækkaði og húsnæðisöryggi minnkaði.
• Félagslegur ójöfnuður jókst, þar sem aðgengi að viðráðanlegu húsnæði varð erfiðara fyrir þá sem mest þurftu á því að halda.

Staðan við aldamótin og nú

Árið 2000:

• Íbúafjöldi: 281.000 manns
• Hlutfall félagslegs húsnæðis: 11%
• 30.900 manns höfðu aðgang að félagslegu húsnæði
• Reiknað: 281.000 x 11% = 30.910 manns

Í dag:

• Íbúafjöldi: 380.000 manns
• Hlutfall félagslegs húsnæðis: 3%
• 11.400 manns hafa aðgang að félagslegu húsnæði
• Reiknað: 380.000 x 3% = 11.400 manns

Ef hlutfallið hefði haldist í 11%:

• 41.800 manns hefðu aðgang að félagslegu húsnæði
• Reiknað: 380.000 x 11% = 41.800 manns

Munurinn:

• 30.400 manns fá ekki félagslegt húsnæði sem þeir hefðu annars haft aðgang að.

Áhrif á samfélagið

Þessir 30.400 einstaklingar eru nú á almennum leigumarkaði, þar sem leiguverð er of hátt. Þetta er fólkið sem er að svelta sig síðustu daga hvers mánaðar til að geta borgað leiguna.

• Fólkið sem býr við mesta óöryggi landsins, af því að það er fátækara en almenningur og er undir hæl leigusala á almennum markaði – borgar allt að 70% af sínum tekjum í húsaleigu.

Börn þessara rúmlega 12.160 fjölskyldna eru börnin sem eru alltaf að flytja – leigan hækkaði of mikið.

• Allt tal um geðheilbrigði barna þessara fjölskyldna verður að taka mið af efnislegum og félagslegum skorti þeirra. Börn sem ekki fá tækifæri til að mynda þau félagslegu tengsl sem eru þeim nauðsynleg sem hluti af samfélagi okkar.

Alþjóðlegar skuldbindingar og samanburður við nágrannaríki

Ísland er aðili að Alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi (ICESCR), sem skuldbindur ríkið til að tryggja réttindi til viðeigandi húsnæðis. Samt sem áður er hlutfall félagslegs húsnæðis á Íslandi aðeins 3%, langt undir því sem gerist í nágrannaríkjunum:

• Danmörk: 20%
• Svíþjóð: 18%

Niðurstaða og leið til úrbóta

Stefnubreytingar um aldamótin, þar sem ríkið dró sig úr beinni þátttöku í félagslegu húsnæði, hafa haft langvarandi neikvæð áhrif á húsnæðisöryggi margra Íslendinga. Það er nauðsynlegt að:

• Endurskoða húsnæðisstefnu landsins og auka framboð á félagslegu húsnæði.
• Tryggja virka þátttöku ríkisins í að vernda félagsleg réttindi fólks.
• Læra af reynslu nágranna okkar og uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar um réttindi til viðeigandi húsnæðis.

Húsnæðisöryggi er grundvallarréttur sem ríkið ber ábyrgð á að tryggja. Við verðum að gera betur.

Höfundur er varaformaður leigjendasamtakanna, fullur af skömm yfir framkomu stjórnvalda í garð þeirra sem minnst mega sín.