Á ég að gera það?

Í samkomulagi ríkis og sveitarfélaga frá 6. apríl 2017 um afkomu og efnahag sveitarfélaga árin 2018-2022, er fjallað sérstaklega um leiðir til að gera opinbera þjónustu betri:

Unnin verði sameiginleg aðgerðaáætlun vegna svokallaðra grárra svæða í þjónustu ríkis og sveitarfélaga þar sem þjónustusvið þeirra skarast…

Umræða um þessi „gráu svæði“ hefur verið af skornum skammti, enda þótt fækkun þeirra sé eitt mikilvægasta verkefni stjórnmálanna.

Gráu svæðin í velferðarþjónustu

Ábyrgðarsvið í opinberri þjónustu, hvort heldur á milli ráðuneyta, stofnana eða í samskiptum ríkis og sveitarfélaga, eru oft og tíðum ekki nægilega skýr. Dæmin um að þessir aðilar gangi ekki í takt eru mýmörg og skipta þeir notendur jafnan þúsundum, sem fá ekki úrlausn sinna mála vegna þess að þeir eru á „gráu svæði“ í velferðarþjónustunni.

Sú landlæga tilhneiging virðist vera hjá opinberum stofnunum, að skilgreina verkefni yfir á aðra þjónustuveitendur þegar gerð er krafa til þeirra um hagræðingu í rekstri. Þessi „einhver annar“ reynist iðulega vera sveitarfélögin, sem er skylt veita margháttaða velferðarþjónustu á félags-, skóla- og öldrunarsviði. Afleiðingarnar birtast svo oftar en ekki í auknum kostnaði, þegar á heildina er litið, þar sem sparnaður á einum stað í opinberum rekstri getur hæglega valdið auknum kostnaði á öðrum stöðum samfara tvíverknaði og ófullnægjandi þjónustuskilgreiningum. Einnig getur sú hætta myndast að brýnum velferðarverkefnum sé ekki nægilega vel sinnt sökum vanfjármögnunar, þar sem sá sem fékk upphaflegu fjárheimildirnar telur sér ekki lengur skylt að sinna þeim. Eftir sitja þeir með sárt ennið sem þurfa á þjónustunni að halda.

Hvað er til ráða?

Samband íslenskra sveitarfélaga hóf fyrir nokkrum árum markvissa kortlagningu á ábyrgðarsviðum innan velferðarþjónustunnar. Hafa niðurstöður þessarar greiningar ásamt tillögum til úrbóta verið birtar í skýrslu sambandsins, sem fékk fljótlega það lýsandi heiti „Grábók“ og nálgast má á vef sambandsins.

Niðurstöðurnar benda eindregið til þess, að gráu svæðin séu kerfislægur vandi, sem birtist ekki einungis í samskiptum ríkis og sveitarfélaga, heldur einnig á hvoru stjórnsýslustigi fyrir sig, s.s. í velferðarþjónustu stærri sveitarfélaga. Einna skýrast birtist þó þessi kerfisvandi í of lítilli samhæfingu ráðuneyta á milli eða innan velferðarráðuneytisins. Sem nærtækt dæmi mætti nefna afleiðingar þess, þegar yfirstjórn heilbrigðisþjónustunnar skilgreinir sig út úr verkefnum sem snerta beinlínis líf og velferð fólks.

Höfundur er sviðsstjóri hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga.