Slys sem hefði mátt koma í veg fyrir

Opinbert svar við greininni Friðlýsing Látrabjargs í uppnámi

Hvers vegna fór skipulagsferlið svona illa? Vegna hrópandi skorts á skynsamlegum stjórnunaraðferðum. Yfirvöldin fengu viðvaranir en geðþóttaákvarðanir virðast vera normið á Íslandi. Ég beini því orðum mínum til almennings.

Sveitarstjórnin í Patreksfirði vann með Umhverfisstofnun að skipulagi Látrabjargs. Þau höfðu öll tæki sem þurfti til stjórna ferlinu vel: leiðarvísa um góða starfshætti í skipulagningu og samskiptum við hagsmunaaðila; ótal rannsóknir á stjórnun náttúruminja; mýmörg dæmi um vandamál þegar starfshættir eru ekki góðir; heila deild innan Háskólaseturs Vestfjarða sérhæfða í stjórnun haf- og strandsvæða; öflug tæki til að meta áhrif ferðamanna á viðkvæm svæði sem voru þróuð af Ólafsdóttur og Runnström; og meistararitgerð mína sem benti á marga galla í ferlinu og hvernig væri hægt að bæta úr þeim. En ekkert af þessu virðist hafa verið notað.

Í fyrsta lagi vantaði meiri upplýsingar til að verndaráætlun gæti gagnast svæðinu og hagsmunaaðilum. Næstum engin gögn eru til um plöntulíf, skordýr, spendýr og sumar fuglategundir á svæðinu. Því vantar mikið upp á að hægt sé að vita hvað og hvar þarf að vernda. Þá vantar alveg rannsóknir á ferðamönnum sem koma á svæðið. Til hvers koma þeir, hvaða aðbúnað vilja þeir hafa, hvernig eyða þeir peningum, o.s.frv.? Þessu þarf að svara til að gera haldgóða áætlun.

Þetta leiddi til annars galla, skorts á raunverulegri þátttöku allra hagsmunaaðila. Reyndar hefði þurft að fara í sérstaka hagsmunaaðilagreiningu til að meta hverjir hafa hagsmuna að gæta. Þótt hún hafi ekki verið gerð var ekkert samráð haft við augljósa hagsmunaaðila eins og ferðamenn, leiðsögumenn, ferðamannafyrirtæki, veiðimenn og umhverfisverndarhópa. Samráðið ætti líka að vera mun nánara; fulltrúi hvers hóps ætti að vera viðstaddur hvert einasta skref í ferlinu. Fulltrúarnir ættu að vera kjörnir á lýðræðislegan hátt, en ekki valdir eftir hentugleik yfirvalda. Enn fremur er nauðsynlegt að hafa hlutlausan millilið sem dregur úr spennu og miðlar málum milli aðila. Þetta seinkar vissulega ferlinu, en sparar tíma og kostnað vegna mistaka og ósættis.

Engin greining

Þátttökuna vantaði og landeigendurnir voru virtir að vettugi, sem leiddi til vantrausts og fékk suma til að hafna friðuninni. Mótstaða við friðun skýrist sennilega að hluta á skorti á skilningi á því hvað friðunin þýðir og hvaða gerðir eru til af friðun (það voru engar umræður með hagsmunaaðilum um hvaða gerð friðunar þeir vildu). Yfirvöld hefðu átt að útskýra þessa hluti, en þau vissu það ekki einu sinni sjálf, því engin greining var gerð á því hvaða áhrif friðun á Látrabjarg myndi hafa!

Þetta leiðir til spurningar sem ég tel vera síðasta alvarlega gallann; Hvers vegna var deiliskipulagið gert á undan verndar-og stjórnunaráætluninni; og þar með nákvæmri umhverfis-, hagfræði-og félagsgreiningu? Í rökréttri stjórnunarhugsun byggir deiliskipulagið á minnstu smáatriðum þessarar greiningarvinnu. Hvaða gerð af ferðamennsku á að stunda; fjöldaferðamennsku, vistvæna ferðamennsku, eða á að rukka aðgangseyri? Hvernig á að fjármagna deiliskipulagið? Hvar eru viðkvæmar tegundir eða vistkerfi? Hvaða áhrif munu ákvarðanir hafa á hagsmunaaðila? Hvar á að byggja innviði og af hvaða gerð, til að lágmarka umhverfisáhrif? Hvernig er hægt að bæta efnahag svæðisins?

Smávægilegt umhverfismat var gert á áhrifum þess að færa veg, en þar var bjartsýni ríkjandi og varúðarreglu ekki beitt. Þar sem deiliskipulagið var gert af arkitektastofu kemur lítið á óvart að þar sé ekkert talað um efnisval, hönnun og hvaða tegundir af innviðum henta best m.t.t. umhverfis og ferðamanna. Hvar var varúðarreglan, sjáfbærnihugsunin og aðlögunin að landslaginu?

Loks voru svör þeirra við athugasemdum mínum og annarra vægast sagt vonbrigði (sérstaklega landeigendanna), ef þeim var yfirleitt svarað. Svörin voru oftar á þá leið að „við ákváðum þetta“ heldur en að færa rök fyrir niðurstöðunni. Þeir virðast ekki hafa haft í hyggju að breyta áætlunum sínum eða að bæta samskipti við hagsmunaaðila.

Interactions and Management of the Stakeholders-Tourists-Trails-Environment system at Látrabjarg Cliffs (Iceland) : A comparative study with Moher Cliffs (Ireland).

Deiliskipulag

Spurt og svarað á landeigendafundi vegna friðlýsingar Látrabjargs

Látrabjarg deiliskipulag athugasemdir og svör

Friðlýsing Látrabjargs i uppnámi



Sérstakar þakkir til eiginmanns míns sem styður mig og hjálpaði mér við að skrifa greinina.

 

Þessi grein birtist fyrst í Fréttablaðinu.