Cassini tekur dýfu

Einn lífvænlegasti staðurinn í sólkerfinu er lítið, ísilagt tungl á sporbraut um Satúrnus. Geimfarið Cassini þaut í gegnum miklar gossúlur tunglsins í leit að vísbendingum um jarðhitavirkni og framandi lif. 



Stórkostlegum áfanga var náð í júlí þegar New Hor­izons beindi linsum sínum og mælitækjum að Plútó og myndaði dvergplánetuna og ógnarstórt tungl hennar, Karon, í fyrsta sinn í allri sinni dýrð. Framhjáflug geimfarsins markaði á sama tíma önnur tímamót sem fæstir virtust taka eftir. Þegar New Hor­izons kvaddi Plútó og hélt dýpra í Kuiperbeltið lauk fyrstu könnun okkar á himintunglum sólkerfisins. Þetta er mögnuð staðreynd, sérstaklega í ljósi þess að það tók manninn aðeins 48 ár að ná þessum áfanga.

Þar með er ekki sagt að NASA og aðrar geimvísindastofnanir geti pakkað saman og snúið sér að öðru. Það sem tekur við núna er tímabil ítarlegri rannsókna, þar sem líffræðilegar athuganir eru í forgrunni.

Leyndarmál Enkeladusar

Það eru nokkrir staðir í sólkerfinu sem þykja sérstaklega vænlegir þegar líf er annars vegar. Þar á meðal eru tunglin Títan, sem er á sporbraut um Satúrnus, og Evrópa sem hringar Júpíter, ásamt rauðu plánetunni Mars.

Allra augu beinast þó að 502 kílómetra breiðu tungli á sporbraut um Satúrnus (þvermál Íslands er í kringum 500 km). Við fyrstu sýn virðist Enkel­adus vera einkar óspennandi fyrirbæri. Dauðhreinsuð ísveröld, sem þó veitir tignarlegt útsýni yfir hringi Satúrnusar. Þessar hugmyndir manna um Enkeladus breyttust árið 2005 þegar könnunarfarið Cassini náði einstökum myndum af gríðarmiklum gossúlum á suðurpól tunglsins. Cassini, sem hefur reynst eitt afkastamesta tól vísindasögunnar, náði sýnum úr gosstrókunum og við vitum nú að þeir innihalda vatnsís og lífræn efnasambönd. Skyndilega varð Enkeladus sá staður í sólkerfinu þar sem vænlegastar líkur eru á að líf þrífist.

Núna telja vísindamenn að hnattrænt haf sé að finna undir íshellu tunglsins. „Það verða flóðkraftar milli tunglanna og Satúrnusar. Kraftur sem togar og teygir og myndar núning í iðrum Enkeladusar sem jafnframt knýr jarðhitavirkni tunglsins og heldur hafinu mikla fljótandi,“ segir Sævar Helgi Bragason, formaður Stjörnuskoðunarfélags Seltjarnaness. „Núna eru menn að leita að merkjum um jarðhitavirkni á botni hafsins. Sé hún til staðar getur það þýtt að aðstæður á Enkeladusi séu lífvænlegar.“ Rann­sóknir Cassini sýna að hið hnattræna haf sem umlykur Enkeladus er áþekkt því sem gengur og gerist á Jörðinni. Rannsókn bandaríska jarðefnafræðingsins Christopher Glein hjá Carnegie-háskóla leiddi í ljós að hafið á Enkeladusi er basískt. Sýrustig þess er 11 til 12. Meðalsýrustig hafa á Jörðinni er 8,1, en það eru basísk stöðuvötn hér þar sem fjölbreytt örverulíf er að finna.

Cassini sækir Enkeladus heim

Í síðustu viku þaut Cassini í gegnum gossúlurnar á 13 þúsund kílómetra hraða og í 48 kílómetra hæð yfir yfirborði Enkeladusar. Geimfarið náði nýjum myndum af tunglinu og gossúlunum og vísindamenn NASA fara nú í gegnum sýni sem farið tók. Cassini var ekki hannað með leit að framandi lífi í huga, markmið geimfarsins var að kanna Satúrnus, hrikalega hringi hans og tunglin sem eru á sporbraut um reikistjörnuna. „Cassini getur ekki skorið úr um hvort líf er að finna á Enkeladusi eða ekki, en geimfarið getur fundið út hvort þetta er lífvænlegur staður og það er tilgangur framhjáflugsins,“ segir Sævar Helgi.

Þannig vona vísindamenn að Cassini hafi fundið sameindavetni (H2) í gosstrókunum sem staðfestir jarðefnafræðilega ferla sem mynda serpentín, sem er afar basískt djúpberg, á hafsbotninum og varpa ljósi á ástæður þess að haf Enkeladusar er jafn basískt og raun ber vitni.

„Það gætu verið hverir eða hvera­strýtur á botni hafsins,“ segir Sævar Helgi. „Þá ertu kominn með orku sem lífverur þurfa. Við þekkjum það á Jörðinni að þar sem orka er og vatn, þar þrífst líf.“

Hvergi lífvænlegri aðstæður

Það er því ekki óhugsandi að lífverur þrífist á Enkeladusi sem ekki eru ósvipaðar þeim sem halda til djúpt í jarðneskum höfum í grennd við gosstrýtur. En, eins og Sævar Helgi bendir á, þá verður það ekki Cassini sem færir okkur þau tíðindi. Sé það markmiðið að staðfesta það að framandi líf sé að finna undir íshellunni á Enkeladusi, þá þurfum við að fara þangað.

„Það þyrfti að senda annað geimfar á staðinn til að staðfesta að líf sé þarna að finna. Það er því miður framtíðarstef en ef það kemur eitthvað áhugavert út úr þessu framhjáflugi þá er ég viss um að þeir setja aðra ferð til tunglsins hátt á forgangslistann.“

Þetta er hin nöturlega staðreynd sem blasir við þeim sem „elta vatnið“, eins og vísindamenn NASA orða það. Leitin að lífi handan Jarðarinnar felur í sér stórfellda fjárfestingu í nýrri tækni og ferðalög þvers og kruss um sólkerfið. Það gæti farið svo að ekkert gerist á næstu 50 árum. Hvað gerum við þegar heil öld af geimkönnun hefur ekki fært okkur svör?

„Enkeladus er bara enn eitt púslið í þessu mikla púsluspili sem við erum að setja saman,“ segir Sævar Helgi.