Sjálfsvígsforvarnir eru aðkallandi

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur gert 10. september að alþjóðlegum sjálfsvígsforvarnardegi. Í nýlegri skýrslu stofnunarinnar, Preventing Suicide (2014), kemur fram að það sé forgangsverkefni að draga úr tíðni sjálfsvíga á heimsvísu um 10 prósent fyrir árið 2020. Á Íslandi falla árlega 35-40 manns fyrir eigin hendi eða tvöfalt fleiri en deyja í bílslysum. Síðustu ár hafa sex unglingar og ungar manneskjur dáið árlega vegna sjálfsvíga. Mikil þörf er því á að setja þennan málaflokk í forgang.

Mörg lönd í kringum okkur hafa sett fram þjóðaráætlun til að vinna eftir í sjálfsvígsforvörnum. Engin slík áætlun er hins vegar til á Íslandi. Einnig er til í mörgum nágrannalöndum heildstæð forvarnaráætlun fyrir skóla í þessum málaflokki. En hún er ekki heldur til staðar á Íslandi. Hins vegar hafa Íslendingar staðið sig afar vel í vímuefnaforvörnum síðustu árin, sem sérstaklega hefur verið beint að ungmennum. Einnig höfum við náð miklum árangri í umferðaröryggi, þökk sé mikilli forvarnarvinnu.

Leggja þarf mun meiri vinnu í sjálfsvígsforvarnir á Íslandi en þegar er gert.

Frekar fátítt er að börn fremji sjálfsvíg, en greinileg aukning verður á tíðni sjálfsvíga eftir því sem líður á unglingsárin og þegar ungmenni fara í framhaldsskóla. Það er skoðun mín að framhaldsskólar skipi stórt hlutverk í því að koma í veg fyrir ótímabæran dauða vegna sjálfsvíga. Langflest íslensk ungmenni hefja framhaldsskólanám og því ætti að vera ljóst að skólinn er mikilvægur vettvangur fyrir sjálfsvígsforvarnir.

Ráðaleysi

Í starfi mínu sem framhaldsskólakennari í hartnær tuttugu ár hef ég séð marga nemendur hverfa frá námi vegna ýmissa geðrænna vandamála. Nokkrir þeirra höfðu verið þunglyndir og að auki sýnt augljósa sjálfsvígshegðun. Tveir nemendur mínir hafa fallið fyrir eigin hendi. Einnig hef ég um miðja nótt fengið neyðarkall – símtal frá nemanda sem hafði tekið inn ofskammt af lyfjum og bað mig um að keyra sig á slysavarðstofuna. Frammi fyrir þessari reynslu, sem aldrei mun hverfa mér úr minni, upplifði ég mikið varnarleysi, þar sem skólinn sem ég kenndi við hafði ekki sérstaka sjálfsvígsforvarnaráætlun. Almennt virðist ráðaleysi einkenna viðbrögð skólayfirvalda við þeim samfélagsvanda sem sjálfsvíg ungmenna eru og það er reynsla mín að kennarar ræða þetta ekki mikið sín í milli.

Sjálfsvíg er þegar einstaklingur bindur sjálfviljugur enda á líf sitt. Meðal fræðimanna hafa komið upp tillögur um að hafa sjálfsvíg sem sérstakan flokk í geðgreiningarkerfum, aðrir segja að sjálfsvíg sé ekki geðröskun þótt það geti haft svipaða orsakaþætti og ákveðnir geðsjúkdómar. Sjálfsvígstengdar hugsanir og atferli sem ekki leiðir til dauða kallast sjálfsvígshegðun og er síðan skipt upp í þrjá þætti. Sjálfsvígshugmyndir vísa til hugsana sem gætu leitt til þess að einstaklingur fyrirfari sér. Í sjálfsvígsáætlunum hefur manneskjan skipulagt ákveðnar aðferðir til að svipta sig lífi. Með sjálfsvígstilraunum er átt við að einstaklingurinn framkvæmi sjálfsskaðandi hegðun sem felur í sér ákveðna löngun til að falla fyrir eigin hendi. Með hugtakinu sjálfsvígshegðun er ekki verið að vísa til einstakrar hegðunar, heldur ákveðins ferlis sem nær yfir langan tíma. Flestir rannsakendur greina sjálfsvígshegðun frá sjálfsskaðandi hegðun þar sem ekki er ætlun einstaklingsins að enda líf sitt.

Sjálfsvígshegðun er talin vera eitt helsta lýðheilsuvandamál ungs fólks og því er mikilvægt að vinna gegn því. Þar getum við nýtt okkur þær forvarnaráætlanir sem þegar hafa verið unnar í nágrannalöndum okkar.