Vistvangur í Landnámi Ingólfs

Um þessar mundir hafa samtökin Gróður fyrir fólk í Landnámi Ingólfs (GFF) starfað í 17 ár. Samtökin kusu sér strax í upphafi afmarkað starfsvæði, hér á suðvesturhorninu þar sem drjúgur meirihluti landsmanna býr og þau hafa haldið tryggð við upphafleg markmið um að nýta lífræn úrgangsefni til uppgræðslu. Á þessum tíma hefur GFF unnið með fjölda ólíkra aðila því ein og sér koma samtök af þessu tagi litlu í verk. Sérstaklega má nefna sveitarfélög, grunnskóla og framhaldsskóla, sem að öðrum aðilum ólöstuðum eiga einna greiðustu samleiðina með stefnumálum og starfsháttum GFF.

Á þetta löngum tíma hefur GFF safnað í sarpinn töluverðri þekkingu. Það gildir bæði um faglega þekkingu á viðfangsefnum samtakanna sem og landfræðilega þekkingu á starfsvæðinu. GFF eru býsna „lókal“ samtök og vita orðið lengra nefi sínu um hvernig landið liggur í Landnámi Ingólfs, í margvíslegum skilningi að sjálfsögðu. Samtökin starfa þó í raun ekki síður að hinum hnattrænu umhverfismálum og aðgerðum þeim að lútandi á heimaslóð. „Think globally, act locally“ var ákall Ríó-ráðstefnunnar fyrir 22 árum.

Á þessum tímapunkti, með 17 ára reynslu í farteskinu, langar GFF til að endurgjalda samfélaginu margháttaðan stuðning með því að færa því heillaráð um samband manns og umhverfis hér á suðvesturhorninu. Það er hugmyndin um vistvang sem sækir m.a. innblástur í landsþekkt kjörorð um „ræktun lands og lýðs“.

Stórt verkefni

Hvert mannsbarn á Íslandi þekkir eða ætti að þekkja að gróður- og jarðvegseyðing er harmsaga í rúmlega ellefu alda sambúð landsmanna og fósturjarðarinnar. Sú saga er nærtækt og átakanlegt dæmi um hvernig verðmæt náttúrugæði geta glatast án þess að menn hafi haft tök eða rænu á að sporna við. Gróður- og jarðvegseyðing er um leið vandamál á heimsvísu og er einn þáttur þess að nú grefur undan matvælaöryggi mannkyns.

Samtökin GFF voru stofnuð til að taka til hendinni á þessu sviði, á afmörkuðu svæði hér heima við. Ekki endilega til að græða Landnám Ingólfs upp í einni svipan, fremur til að finna haldbærar leiðir og hagfelldar aðferðir til að geta unnið á vandamálinu til framtíðar. Í stuttu máli, að þróa betri sambúð okkar íbúanna við landið. Góðfúsum lesendum er óhætt að trúa því að verkefnið er stórt, þótt eingöngu sé horft til 3% af flatarmáli Íslands, sem er Landnám Ingólfs.

Hugmyndin um vistvang er svar GFF og aðferð til að endurheimta glötuð landgæði. Samtökin hafa leyft sér að kalla hana „náttúrugæði af mannavöldum“ eða einfaldlega „sjálfbæra þróun í verki“. Að nefna hlutina skiptir máli en mikilvægast er þó að öðlast skilning á ferlinu, hvernig vistvangi er ætlað að virka. Eftirfarandi punktar gefa hugmynd um hvað GFF sér fyrir sér með hugtakið og hvað gerist á vistvangi:

Vistvangur er hugtak í anda sjálfbærrar þróunar, upprunnið á Íslandi og tekur mið af því hve uppblástur og gróðureyðing hafa leikið fósturjörðina grátt í gegnum aldirnar.

Vistvangur er skilgreint, afmarkað svæði þar sem lífrænn úrgangur af mannlegri starfsemi er notaður til að byggja upp „náttúrulegan höfuðstól“ gróðurs og jarðvegs.

Vistvangur er „snortið“ svæði, snortið af mannlegri starfsemi sem skilar viðkomandi landi hreinum, lífrænum afrakstri og eflir frjósemi þess.

Á vistvangi fer fram ræktun lands og lýðs. Þar er æskulýður og nemendur af öllum skólastigum sem og hópar innlendra og erlendra sjálfboðaliða við nám og störf við endurheimt landgæða.

Vistvangur gerir mannlegt umhverfi vistlegra og styrkir um leið vistkerfi náttúrunnar þegar lífrænum úrgangi er komið í náttúrulega hringrás.

Vistvangur getur orðið leiðarstef út fyrir landsteinana, íslenskt dæmi um nærtæk úrræði við staðbundnum jafnt sem hnattrænum umhverfismálum.

Vistvangur miðlar þeirri hugmynd að náttúrugæði geti, ef rétt er að farið, orðið til af mannavöldum. Tilvist mannlegs samfélags þurfi ekki endilega að eyða eða spilla náttúrugæðum. Úrræði finnist í vistkreppu okkar tíma. Eins og áður er sagt, hugmyndin er byggð á 17 ára reynslu GFF við að nota lífræn úrgangsefni til uppgræðslu í Landnámi Ingólfs.

GFF hefur nýlega sent sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu erindi þar sem hugmyndin um vistvang er kynnt og sett í samhengi við nýleg áform um vinnslu á eldsneyti úr lífrænum úrgangi. Samtökin gera sér vonir um að hugmyndin megi gagnast til að gera Reykjavík, þar með talin öll nágrannasveitarfélögin, að hinni vistvænu höfuðborg norðursins, titil sem Reykjavík þarf að vinna sér inn en á ekki vísan.