Hverfur reiðufé af sjónarsviðinu?

Miklar breytingar hafa orðið á viðskiptaumhverfi hérlendis og víðast hvar í heiminum á síðustu árum og á það ekki síst við fyrirkomulag á greiðslum. Vissulega eru enn margar leiðir mögulegar til greiðslu á vörum og þjónustu en við blasir að notkun reiðufjár hefur minnkað, tékkar eru nær horfnir og rafrænar lausnir hafa að miklu leyti tekið við.

Ekki er hægt að segja að gagnsæi ríki um kostnað þjóðfélagsins við greiðslumiðlun og hin ýmsu form hennar. Því er ekki hægt að útiloka að verðlagning einstakra þátta sé ekki í samræmi við kostnað, t.d. við árgjöld eða færslugjöld. Það er því ekki gefið að sá greiðslumiðill sem vinsælastur er hverju sinni, sé sá hagkvæmasti fyrir fjármálakerfið eða þjóðfélagið í heild. Geri menn sér ekki grein fyrir kostnaði við notkun á tilteknum greiðslumiðli, getur það stuðlað að sóun eða tafið eðlilega framþróun.

Kostnaður er stundum sýnilegur ...

Tékkar eru gott dæmi um greiðslumiðil þar sem kostnaður var nokkuð augljós. Allir vissu að hlutfallslegur kostnaður neytenda við notkun þeirra var hár enda útrýmdu debetkortin tékkaviðskiptum nær algerlega. Annað dæmi eru hraðbankar; þar er kostnaður nokkuð augljós. Þeir eru dýrir í innkaupum og rekstur þeirra kostar mikið. Nú innheimta bankar færslugjald af úttektum annarra en eigin viðskiptavina. Reynslan mun svo skera úr um hvaða áhrif gjaldtakan hefur á notkun hraðbanka.

... en stundum ekki

Í kreditkortaviðskiptum tíðkast að sá sem selur vöru eða þjónustu greiðir umsjónaraðilum kortakerfisins (banka, greiðslumiðlunarfyrirtæki (Reiknistofu bankanna) og kreditkortafyrirtæki) þóknun í hvert sinn sem kreditkort er notað. Korthafinn greiðir hins vegar sjaldnast færslugjald þannig að frá hans sjónarhóli er notkun á þessum greiðslumiðli ókeypis þegar frá er talið árgjaldið.

Svipaða sögu má segja um reiðufé. Viðskiptavinur sem notar reiðufé verður heldur ekki var við þann kostnað sem fylgir því að gefa út seðla og mynt, kostnað við meðhöndlun fjárins í bönkum og hjá þeim sem selja vöru og þjónustu.

Bankar taka sjaldnast þóknun fyrir notkun reiðufjár, yfirleitt er hægt að leggja inn og taka út peninga án nokkurs kostnaðar. Sama gildir um verslanir, þar er hægt að nota reiðufé án þess að það kosti viðskiptavininn nokkuð. Frá sjónarhóli neytandans fylgir m.ö.o. enginn kostnaður notkun reiðufjár enda kemur hann hvergi fram. Reyndin er auðvitað önnur. Bæði bankar og verslanir bera mikinn kostnað vegna geymslu og umsýslu reiðufjár, en jafn ljóst að það er mjög erfitt að rukka neytandann beint vegna þessa.

Staðreyndin er sú að kostnaður við notkun reiðufjár er innifalin í verðlagningu á þeirri vöru og þjónustu sem greitt er fyrir og því fylgir að notendur ódýrari greiðslumiðla, t.d. korta eða rafrænna millifærslna, greiða niður kostnað við notkun reiðufjárins.

Kostnaður við reiðufé er mikill ...

Við notkun reiðufjár fer fram uppgjör um leið og peningar skipta um hendur. Það á hvorki við um tékka né rafræna greiðslumiðla. Í þeim tilvikum þarf milliliði eins og banka, hæft starfsfólk, tölvukerfi og margreyndar vinnsluaðferðir til að ljúka uppgjöri.

Að þessu leyti er reiðufé einfaldara í notkun en aðrir greiðslumiðlar en það gerir það ekki ókeypis. Nálgast þarf reiðufé í banka eða hraðbanka. Verslanir þurfa að varðveita reiðuféð með traustum hætti. Síðan þarf að fara með þann hluta þess sem ekki er notaður sem skiptimynt í bankaafgreiðslu eða næturhólf. Vegna þess að reiðufé ber enga vexti flytja bankar eins mikið og þeir geta til Seðlabankans í lok viðskiptadags. Þegar þeir þurfa svo aftur á því að halda til að þjónusta viðskiptavini þurfa þeir að sækja það aftur í Seðlabankann. Flutningar af þessu tagi kalla á umfangsmiklar öryggisráðstafanir og það sama á við um um flutning reiðufjár milli útibúa.

Þetta sýnir glögglega að það er langt frá því að reiðufé sé ókeypis greiðslumiðill, þótt engin árgjöld, færslugjöld eða annar kostnaður fylgi notkun þess. Þá er enn algerlega ótalinn kostnaður við prentun seðla og myntsláttu sem er auðvitað verulegur.

Hver verður framtíðin?

Þróun á þessu sviði hefur verið mjög hröð og tæknin ræður miklu þar um. Ef gengið er út frá þeirri viðurkenndu hugmynd að innheimta beri raunkostnað fyrir þjónustu, þá mætti hugsa sér að hægt væri að ýta undir hagkvæmari greiðslumiðlun með því að taka gjald fyrir umsýslu reiðufjár sem tæki mið af raunverulegum kostnaði eða leggja á notkun þess og vörslu sérstakt áhættugjald. Tilgangurinn með slíkri gjaldtöku væri m.a. að gera notkun reiðufjár tiltölulega óhagstæðari en annarra greiðslumiðla.

Eflaust má segja að notkun reiðufjár sé einn af hornsteinum okkar fjármálakerfis og þannig hefur það verið um aldir. Gjaldtaka vegna þeirrar notkunar er flókin og hún myndi tæplega ganga hávaðalaust fyrir sig. Miklu líklegra er því að reiðufé hverfi hægt og hljóðlega af sjónarsviðinu á næstu árum, þó ólíklegt sé að notkun þess líði alveg undir lok.

Framtíð reiðufjár verður rædd á ráðstefnu Landsbankans í Hörpu þriðjudagsmorguninn 19. nóvember.