Hver ber ábyrgðina ef illa fer?

Á hverjum degi má lesa í dagblöðunum og heyra í ljósvakamiðlum um slæmt ástand á Landspítalanum sjúkrahúsi allra landsmanna. Þegar þessi grein er rituð liggja 36 sjúklingar í einangrun, ættingjar eru beðnir að takmarka heimsóknir til inniliggjandi sjúklinga og svonefnt óvissustig hefur verið á spítalanum undanfarna daga. Ástæðan er ekki stórslys eða stórfelldar náttúruhamfarir heldur árviss inflúensa, auk þess sem RS- og nóróveirusýkingar eru á kreiki.

Það hefur komið fram í fjölmiðlum að mikið álag er á starfsfólki Landspítalans. Ræsa hefur þurft fólk út á aukavaktir og fjölga starfsfólki á þeim deildum þar sem mögulegt er að fjölga sjúkrarúmum. Auk þess hefur staðið til að takmarka fjölda þeirra sjúklinga sem komast í valaðgerðir og valrannsóknir, en það er mikilvægur hluti af starfsemi spítalans.

Komin út á ystu nöf

Haft hefur verið eftir Birni Zoëga, forstjóra Landspítalans, að toppnum sé ekki enn náð og reynslan sýni að ástandið eigi eftir að versna. Forstjórinn var spurður að því hvort heilbrigðiskerfið gæti talist eðlilegt þegar við árlega inflúensu þurfi að grípa til þess að lýsa yfir óvissustigi. Hann sagði þá m.a.: „Nei, ég tel það ekki eðlilegt heilbrigðiskerfi.“ Már Kristjánsson, yfirlæknir smitsjúkdómalækninga á Landspítalanum, sagði í blaðaviðtali fyrir skömmu um ástandið á spítalanum: „Við erum komin út á ystu nöf, ef það kæmi upp t.d. bílslys og bráðamóttakan þyrfti að taka á móti átta sjúklingum þá veit ég ekki hvernig hægt væri að leysa það. Það er ekki mikil teygja eftir í okkar spítala hér í Reykjavík,“ Hann bætti síðan við: „Ég myndi segja að við séum í rauninni að tala um rekstrarlega vá spítalans, miðað við umfang rekstursins og þau verkefni sem okkur ber að sinna þá erum við komin algjörlega út fyrir öll velsæmismörk. Þú veist aldrei hvenær slysið verður.“ Forstjórinn og yfirlæknirinn eru í hópi þeirra sem best þekkja til ástandsins og þeim líst ekki vel á stöðuna samkvæmt þessu. Það ætti að vera okkur öllum umhugsunarefni.

Of hart hafi verið gengið fram

Niðurskurður fjárveitinga til Landspítalans hefur verið um 20% frá hruni og starfsfólki spítalans fækkað um 600. Það er augljóst að í kjölfar slíks niðurskurðar er hvorki hægt að bjóða upp á sömu þjónustu eða öryggi fyrir sjúklinga eins áður. Með því að rýna í ársskýrslur Landspítalans og forvera hans, Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítala, má sjá hvað hefur verið að gerast. Sjúkrarúmum á höfuðborgarsvæðinu hefur fækkað um mörg hundruð undanfarin ár (sjá súluritið). Rúmafjöldi Landspítalans árið 2011 er einungis 50% af því sem gömlu Ríkisspítalarnir og Sjúkrahús Reykjavíkur (Landakot og Borgarspítali) höfðu yfir að ráða árið 1999, síðasta starfsárið sem þessar stofnanir voru reknar sjálfstætt. Þótt framfarir í læknisfræði séu vissulega örar og ýmislegt megi nú framkvæma með styttri innlögn eða jafnvel á dagdeild er harla ólíklegt að það geti skýrt svona mikla fækkun. Miklu líklegra er að of hart hafi verið gengið fram í niðurskurði, hagræðingu og fækkun sjúkrarúma undanfarin ár.

Ítrekað varað við

Læknar og samtök þeirra hafa undanfarin ár varað við því að alltof langt hafi verið gengið í sparnaði í heilbrigðiskerfinu, þar með talið á Landspítalanum. Í ályktun aðalfundar Læknafélags Íslands fyrir nokkrum árum sagði meðal annars svo: „Fjárveitingar til heilbrigðismála hafa dregist saman undanfarin ár og Læknafélag Íslands hefur áhyggjur af áhrifum þess á framboð og gæði heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi. Fundurinn leggur áherslu á að allir landsmenn búi við öryggi í heilbrigðismálum og hvetur Alþingi og ráðuneyti heilbrigðismála til að íhuga vandlega afleiðingar hins mikla niðurskurðar sem áformaður er á vissum landsvæðum þannig að öryggi þegnanna verði ekki skert.“ Læknaráð Landspítala hefur ítrekað ályktað á sama hátt undanfarin ár og keimlík varnarorð hafa borist frá öðrum heilbrigðisstéttum en læknum. Það er því ekki hægt að halda því fram að ekki hafi verið varað við því hvaða ástand gæti skapast. En því miður virðast varnaðarorðin ekki alltaf ná eyrum ráðamanna.

Hver ber ábyrgðina?

Hver ber ábyrgðina ef illa fer vegna mikils niðurskurðar í heilbrigðiskerfinu, lítils viðbúnaðar eða of fárra sjúkrarúma? Er það læknirinn sem sinnir sjúklingnum, yfirmenn spítalans eða ráðamenn þjóðarinnar? Svarið hlýtur að liggja í augum uppi.

Læknar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn ráða litlu um framboð á heilbrigðisþjónustu, þar með talið fjölda sjúkrarúma. Stjórnendur Landspítalans og annarra heilbrigðisstofnana eru embættismenn og þeim ber að framfylgja stefnu og ákvörðunum stjórnvalda. Þeirra svigrúm er takmarkað og þeim ber að halda sig innan ramma fjárlaga. Er ekki augljóst að ábyrgðin liggur hjá ráðamönnum þjóðarinnar? Treysta þeir sér til að axla ábyrgðina ef illa fer vegna þess hve hart er búið að ganga fram í niðurskurði til heilbrigðismála?