Gagnrýni á rannsókn á áhrifum prófkjara svarað

Auður Styrkársdóttir, Kjartan Valgarðsson, og Rósa G. Erlingsdóttir gera grein sem ég skrifaði um prófkjör á Íslandi í félagi við Gunnar Helga Kristinsson að umtalsefni í grein á Vísi þann 25. nóvember 2013. Tilgangur greinarinnar var mér nokkuð óljós framan af – þar til að ég áttaði mig á að Samfylkingin í Reykjavík stóð frammi fyrir ákvörðun um hvaða aðferð skyldi notuð við val á framboðslista. Höfundum pistilsins hefur greinilega þótt ein af niðurstöðum okkar óþægileg og því þótt ástæða til að gagnrýna greinina okkar.

Við sýnum fram á að þar sem framboðslistar eru valdir með prófkjörum eru litlar vísbendingar um að hlutfall kvenna á framboðslistum sé lægra en þar sem aðrar aðferðir eru notaðar. Að sama skapi er meðalaldur frambjóðenda svipaður eða lægri þar sem prófkjör eru haldin.

Niðurstöðurnar eru svipaðar sama hvort horft er á listann í heild sinni eða einungis þann fjölda sæta sem flokkurinn getur vænst að vinna eða hefur raunhæfan möguleika á (sem við skilgreinum sem fjölda sæta sem flokkurinn fékk í síðustu kosningu að tveimum sætum viðbættum). Um niðurstöður okkar segja Auður, Kjartan og Rósa „[v]ið þetta er að athuga að ofannefnd rannsókn leiðir ekki í ljós það sem haldið var fram.” Þessi fullyrðing er ekki studd neinu öðru en staðhæfingu um að konur fái „síður sæti sem eru fyrirfram líkleg til að leiða til þingsætis.“

Vel má vera að það sé rétt en það hefur hinsvegar ekkert með niðurstöður okkur að gera. Greining okkar gefur vísbendingar um að prófkjör hafi jákvæð áhrif á möguleika kvenna til að skipa örugg sæti á framboðslista flokkanna í samanburði við aðrar uppstillingaraðferðir.

Auður, Kjartan og Rósa klekja síðan út með hálfhlægilegum skotum um að efnahagskreppan hafi farið framhjá mér og Gunnari Helga og að við höfum gleymt að vitna í þrjú „höfuðrit” um íslensk stjórnmál á síðustu 10-15 árunum. Tvö þessara „höfuðrita” eru skýrslur nefnda tveggja stjórnmálaflokka. Þær eru vissulega áhugaverðar heimildir um þær vangaveltur sem eiga sér stað innan flokkanna. Þær hinsvegar endurspegla einfaldlega vel þekkt áhyggjuefni tengd prófkjörum innan fræðanna – það er einfaldlega ekkert nýtt þar að finna.

Það má vel vera að höfundar skýrslnanna kunni að álíta að þeir hafi uppgötvað einhver ný sannindi enda er vart vitnað í heimildir í skýrslunum sem byggja á rannsóknum á prófkjörum hérlendis eða erlendis. Í engri af skýrslunum þremur er að finna rannsókn á prófkjörum sem hafa áhrif á niðurstöður okkar og engin þeirra inniheldur kerfisbundna rannsókn á áhrifum prófkjara. Tilvitnanir í tapsára stjórnmálamenn í leit að skýringum á slæmu gengi flokks síns geta heldur ekki talist áreiðanlegar heimildir.

Gagnrýni óskast

Þó að mér þyki gagnrýni Auðar, Kjartans og Rósu á rannsókn bæði ómerkileg og illa rökstudd þá ber ekki að skilja það svo að rannsókn okkar sé yfir gagnrýni hafin. Gagnrýni er lykilatriði í hinu vísindalega rannsóknarferli. Gagnrýni þarf hinsvegar að vera uppbyggileg í þeim skilningi að hún auki skilning okkar á því sem rannsakað er. Það má t.d. gera með því að sýna fram á að niðurstöðurnar standist ekki – með því að greina ný eða betri gögn um viðfangsefnið. Þá getur uppbyggileg gagnrýni falist í því að sýna fram á aðferðafræðilega vankanta. Auður, Kjartan og Rósa leggja ekkert slíkt til málanna.

Einu gögnin sem þau vísa í er að mun færri konur en karlar bjóða sig fram í prófkjörum. Það er hárrétt – og er áhyggjuefni – en það segir lítið um það hvort prófkjör eru betri eða verri en aðrar leiðir til að stilla upp framboðslistum. Til þess að svara þeirri spurningu þarf að bera þau gögn saman við fjölda kvenna sem sækjast eftir sæti þegar aðrar leiðir eru farnar. Þær upplýsingar er erfitt að finna en þegar framboðslistar flokkanna eru greindir þá sýnir rannsókn okkar að það er lítil ástæða til að ætla að aðrar leiðir gefi betri niðurstöðu hvað þetta varðar og um leið að rót vandans er ekki að finna í prófkjörunum.