Niðursetningur atvinnulífsins

Þegar Alþingi tekur fjárlagafrumvarpið til umræðu ár hvert verður mönnum tíðrætt um forgangsröðun. Eðlilega. Ef niðurskurður er yfirvofandi fyrir Háskóla- og rannsóknastarfsemi – sem hann oft er – þá heyrast gjarnan raddir um mikilvægi háskóla og rannsókna fyrir atvinnulífið.

Þessi rök heyrðust reyndar ekki síður þegar meira var um peninga í samfélaginu. Þá gjarnan í þeim tilgangi að styðja við uppbyggingu nýrra eininga sem skyldu jafnan reknar í sem nánustu samstarfi við atvinnulífið. Í þessu samhengi hafði orðið atvinnulíf oftar en ekki afskaplega þrönga merkingu. Það virðist vera landlægur skilningur á orðinu að það nái einungis yfir framleiðslugreinar, eða jafnvel ákveðinn hluta framleiðslugreina, þ.e. tækni og matvælaframleiðslu.

Auðskilið

Þegar beðið er um rökstuðning á þjónustuhlutverki Háskóla og rannsókna fyrir atvinnulífið erum við fljót að grípa til þekktra dæma um íslenskar hágæðarannsóknir á sviði læknisfræði, iðntækni og líftækni. Það er eitthvað svo auðvelt að nefna hvernig efnafræðilegar rannsóknir á íslenskum jurtum hafa orðið til framleiðslu lífvirkra efna, hvernig háskólarannsóknir hafa kollvarpað tækni í sjávarútvegi og hvatað stofnun aðþjóðlegra tæknifyrirtækja. Þetta er auðskilið.

Það krefst kannski dýpri – og lengri – umræðu að skýra, t.d. hvernig grunnrannsóknir á fornmálum urðu undirstaða þeirrar samfélagsgerðar sem við þekkjum. Það er erfitt að ímynda sér samfélag þar sem ekki er unnið út frá siðferðilegum grundvallarreglum eða er án grunnþekkingar á sögu og tungumáli. Það er erfitt að ímynda sér sjávarútveg og landbúnað án grundvallarþekkingar á náttúru- og erfðafræði. Það er erfitt að ímynda sér samfélag – og fjölda atvinnugreina – án skáldsagna, tónlistar og myndlistar.

Fléttast inn í allt lífið

Grundvallarþekking nútímamannsins fléttast inn í allt okkar líf og er orðin svo sjálfsögð að við tökum sjaldan eftir henni. En það er nauðsynlegt að muna eftir því að forsendur okkar daglega lífs hafa orðið til vegna hugvits, ástríðu, dugnaðar og sköpunargáfu einstaklinga fyrri tíma. Þessir einstaklingar fengu tækifæri til að stunda sína sköpun og rannsóknir og við búum að því í dag.

Ég þekkti einu sinni stelpu sem „eyddi“ mestum hluta sinnar skólagöngu í að lesa skáldsögur, teikna, skrifa ljóð og láta sig dreyma um að ferðast um frumskóga Afríku. Seinna „eyddi“ hún fjórum árum ævi sinnar í að rannsaka hornsíli, eina óhagnýtta fisk landsins.

Í dag stundar hún rannsóknir og stendur að stofnun sprotafyrirtækja sem tengjast helstu atvinnuvegum Íslands. Það er nefnilega ekki alltaf augljóst hvaða bakgrunnur, menntun og rannsóknir verða til góðs. Þessu er vel lýst í hugvekjandi ræðu barnabókahöfundarins Neil Geiman frá 14. október síðastliðnum. Hann lýsir heimsókn sinni á ævintýra- og barnabókaráðstefnu í Kína. Líklega þá fyrstu sinnar tegundar þar í landi en kínversk stjórnvöld standa nú fyrir átaki um að auka lestur barna á teiknimyndasögum og vísindaskáldsögum.

Undraverður árangur

Af hverju? Jú, Kínverjar hafa náð undraverðum árangri í tæknilegri framleiðslu á síðustu árum en það vantar nýsköpun. Það var því gerð könnun meðal lykilstarfsmanna nokkurra bandarískra tæknifyrirtækja. Niðurstaðan var skýr, það sem þetta fólk átti sameiginlegt var að hafa „eytt“ sinni barnæsku í að lesa teiknimyndasögur, skáldsögur og láta sig dreyma. Það samfélag sem styður við ímyndunarafl, frjóa hugsun og frjálsar „rannsóknir“ ungs fólks hlýtur að vera það samfélag sem hvetur til áframhaldandi nýsköpunar, þróunar og vaxtar. Ekki fórna því.