Fráleit umræða um frumvarp velferðarráðherra

Umræða síðustu daga um svokallað pillufrumvarp velferðarráðherra hefur tekið á sig einkennilegar myndir. Frumvarpið kveður á um takmarkaða heimild hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra til að ávísa hormónatengdum getnaðarvörnum. Þar er brugðist við tilmælum barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna en nefndin lýsti nýlega yfir áhyggjum vegna fjölda þungana og fóstureyðinga meðal stúlkna undir 18 ára aldri hér á landi. Samkvæmt upplýsingum frá Landlækni fóru fimm stúlkur yngri en 15 ára í fóstureyðingu 2010 og 177 stúlkur á aldrinum 15-19 ára.

Einstaka læknar hafa lýst sig andvíga frumvarpinu og hafa sveigt umræðuna um frumvarpið inn á vafasamar brautir. Látið hefur verið að því liggja að skólahjúkrunarfræðingar kynnu að ávísa pillunni á 11 ára stúlkubörn án vitundar foreldra þeirra. Slíkur málflutningur er fráleitur og viðkomandi læknum ekki samboðinn. Slíkt dytti vonandi engum í hug hvorki lækni né hjúkrunarfræðingi.

Þá hefur verið ýjað að því að frumvarpið dragi úr upplýsingaskyldu hjúkrunarfræðinga og lækna til foreldra. Svo er alls ekki, upplýsingaskyldan verður hin sama. Þá hefur því verið haldið fram að frumvarpið endurspegli stéttaríg. Sá rígur er þá frá þeim sömu læknum kominn. Ég þori að fullyrða að hjúkrunarfræðingar sækjast ekki eftir því að sjúkdómsgreina. Kynlíf unglinga er ekki sjúkdómur en er hins vegar staðreynd sem þarf að viðurkenna.

Forvarnir eru hér mikilvægastar. Foreldrar og skólahjúkrunarfræðingar þurfa að fræða börn og unglinga um kynlíf, styrkja þau sem einstaklinga þannig að þau geti valið og hafnað. Það þarf að brýna fyrir þeim að bera virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum, og síðan að veita þeim sem farin eru að stunda kynlíf, með eða án vitneskju foreldra, viðeigandi úrræði til að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir.

Rétt er að ítreka að landlæknar, bæði núverandi og fyrrverandi, eru meðmæltir því að hjúkrunarfræðingar og ljósmæður fái þetta takmarkaða leyfi til að ávísa hormónatengdum getnaðarvörnum. Þá hefur lækningaforstjóri Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins lýst þeirri skoðun sinni að pillan eigi ekki að vera lyfseðilsskyld, það er að konur eigi að hafa frían aðgang að henni.

Umrætt frumvarp velferðarráðherra snýst fyrst og fremst um aukið aðgengi unglingsstúlkna að getnaðarvörnum. Komið hefur fram að meðalaldur stúlkna þegar þær fara að stunda kynlíf er rúmlega 15 ár. Þá eru þær enn í grunnskóla. Vonandi geta flestar þessara ungu stúlkna (og vonandi drengirnir líka) rætt við foreldra sína um kynlíf og getnaðarvarnir. Vonandi eru foreldrar þeirra tilbúnir til að fá frí fyrir þær í skólanum, panta tíma fyrir þær hjá heimilislækni og sitja með þeim í viðtalinu og skoðuninni.

Því miður er ég þó hrædd um að sú sé ekki alltaf raunin. Það er einmitt þeim unglingsstúlkum sem ekki ræða kynlíf og getnaðarvarnir við foreldra sína sem þarf að bjóða önnur úrræði. Þessi hópur hefur alist upp við það í gegnum grunnskólann að geta leitað til skólahjúkrunarfræðings með sínar spurningar og vandamál. Skólahjúkrunarfræðingar sjá auk þess víða um kynlífsfræðslu í skólum þannig að líkur eru á að gott traust hafi skapast milli barnanna og skólahjúkrunarfræðingsins. Gott aðgengi og traust eru lykillinn að því að unglingsstúlkur (og drengir), sem farnar eru að stunda kynlíf og geta af einhverjum ástæðum ekki rætt þau mál við foreldra sína, leiti eftir ráðgjöf og ávísun á getnaðarvarnir. Það er um það sem frumvarp velferðarráðherra snýst, aukið aðgengi að þjónustunni, betri þjónustu, vonandi færri þunganir unglingsstúlkna og vonandi fækkun fóstureyðinga.