Brunaliðið leitar að bókum

1.Fyrir sextíu árum skrifaði bandaríski rithöfundurinn Ray Bradbury bókina Fahrenheit 451 (brunamark pappírs er 451 gráða á Fahrenheit, um 232,8 gráður á Celsíus). Bókin gerist í framtíðarríki þar sem lestur er bannfærður. Vígaleg sérsveit – Brunaliðið – geysist um vopnuð kröftugum eldvörpum og brennir til ösku bækur hvarvetna sem þær finnast. Engin bók er óhult.

2.Bradbury upplýsir lesendur um að bókaáhugi hafi dvínað smám saman á nokkurra áratuga skeiði samfara því að athygli almennings beindist að ágengum fjölmiðlum og einföldu afþreyingarefni sem þjónaði alfarið hagsmunum markaðsaflanna.

Þegar fram liðu stundir geymdu eingöngu bækur hugmyndafræðilega óþekkt og dirfsku, ögrandi kenningar og nýstárlegar skoðanir. Hinir ýmsu hagsmunaðilar og jaðarhópar sem stóð ógn af þessum frjálsa og gagnrýna bókaheimi – til dæmis trúarsamtök, þjóðarbrot og peningaaðall – réðust því á þær á sífellt heiftúðugri hátt.

Að lokum gáfust stjórnvöld upp og bönnuðu bækur til að móðga enga, til að allir geti unað sáttir við sitt fyrir framan risaskjáina sem engum storka. Bannið þróast síðan út í þrautskipulagða og harðsvíraða eldeyðingu bóka. Í söguheimi Fahrenheit 451 drepur almenningur tímann og hugann á afþreyingarsíbylju á risavöxnum sjónvarpskjáum, tilfinningalíf þess er mauksoðið, þekking þess yfirborðskennd og bjöguð. En í felum má þó finna Bókafólkið, hóp fólks sem hefur lagt heilu bækurnar á minnið til að varðveita þær þangað til og ef bókabanninu verður hnekkt. Ofsótt fólk með forboðnar bækur á heilanum.

3.Bradbury hefur sagt að bókin fjalli ekki um fasíska ritskoðun heldur lýsi því hvernig sjónvarpið og fjölmiðlar eyðileggi áhugann á lestri bókmennta, sem leiði til þess að fólk taki að skynja þekkingu sem samsafn ómerkilegra staðreynda eða jafnvel gervi-staðreynda, hlutdrægar upplýsingar sem skortir allt samhengi. „Menn þurfa ekki að brenna bækur til að eyðileggja menningarheim. Bara að fá fólk til að hætta að lesa bækur," segir Bradbury. Rússneski Nóbelsverðlaunahafinn Joseph Brodsky tók í svipaðan streng og sagði til vera verri glæpi en að brenna bækur, „svo sem að lesa þær ekki".

4.Þeir glæpir fara í vöxt, já kannski má segja að glæpaalda sé riðin yfir græskulausa íslenska þjóð. Þjóð sem sæmir sig titlinum bókaþjóð þegar hún ölvast af eigin ágæti, þegar hún hreykir sér á fölskum forsendum óskhyggjunnar. Því bókaþjóðin liggur á sóttarsæng, jafnvel banabeði ef hún bandar frá sér lækningu.

5.Undanfarna mánuði hefur hópur rithöfunda þingað að eigin frumkvæði um bágborna stöðu lestrar, læsis og bóka á Íslandi. Við vildum vekja fólk til vitundar um að alvarlegur háski steðjaði að bókaþjóðinni svokölluðu, háski ólæsis og í kjölfarið dauði bókarinnar. Við vildum vekja til vitundar um að lestur er lífsnauðsyn í nútímasamfélagi, að lestur hafi eitthvað fram að færa sem aðrir miðlar hafa ekki. Enginn vill skylda börn eða fullorðna til að lesa, aðeins að minna á að til er hafsjór skemmtilegra bóka og að lestur er gefandi á ótal vegu. Við blésum til ráðstefnu í liðnum mánuði, Alvara málsins – bókaþjóð í ólestri – sem tókst framar öllum vonum en markar þó aðeins upphaf baráttu sem aldrei má linna.

6.Stríðið er auðvitað löngu hafið og lesturinn og bókin sæta stórskotahríð. Vorið 2009 taldi þriðji hver unglingsstrákur í 10. bekkjum landsins að lestur væri tímasóun. Sjötta hver stúlka var á sama máli. Helmingur drengja kvaðst bara lesa tilneyddur og þriðja hver stúlka. Alls 57% nemendanna sögðust allt eins geta hugsað sér að hætta að lesa bækur alfarið. Í augum þessara krakka er lestur kvöð, ánauð, óþekktur heimur sem þau kæra sig ekki um að kynnast eða hrökkluðust frá eftir stuttaraleg kynni. Bókin er þeim lokuð.

7.Könnun sem gerð var sama ár leiddi í ljós að 65% barna á aldrinum 10-15 ára höfðu sjónvarp í sínu herbergi, 91% áttu farsíma og 58% höfðu tölvu eða fartölvu í sínu herbergi. Ég reikna með að þessar tölur hafi hækkað enn frekar síðan þá – herbergi sumra unglinga minna meira á stjórnstöð geimfars en íverustað ungmennis á viðkvæmu skeiði andlegs og líkamlegs þroska. En tölva og bók þurfa ekki að vera svarnir óvinir, enda getur himinn og haf skilið að tölvunotkun og tölvunotkun. Rannsóknir sýna að þeir sem lesa mikið af rafrænu efni lesa einnig mikið af hefðbundnu og öfugt.

En það er ekki sama hvað er lesið. Þeir sem nýta sér netið einkum til að leita og afla sér upplýsinga hafi meiri ánægju af lestri og lesa meira en aðrir, en þeir sem nýta sér netið aðallega til að tengjast samskiptavefjum og hafa samskipti við aðra lesa minna og standa sig verr á lestrarprófum. Lestrarfærnin ræðst með öðrum orðum af nýtingu upplýsingatækninnar, eðli og innihaldi.

8.Sumir halda að ólæsisplágunni verði afstýrt með tilkomu tækninýjunga á borð við lesbretti og spjaldtölvur. Fögur er trúin. Við getum lyft rafkyndlum hátt á loft til að lesa við bjarma þeirra en lestölva leysir ekki framlag lesandans af hólmi. Að auki er lunginn af útgefnum bókum heimsins ekki til á rafrænu formi og verður aldrei. Rafbækur eru viðbót við þær hefðbundnu og ef þær laða til sín nýja lesendur og halda í þá sem þegar hafa ánetjast töfrum bókarinnar eru þær góðra gjalda verðar – en fólk má ekki vera svo grunnhyggið að halda að þær fyrirbyggi hættuna á ólæsi. Því ólæsi er ekki tæknilegt vandamál. Það er hugarfarslegt vandamál, það er samfélagslegt vandamál. Það er djöfulleg tímasprengja sem mun gera óskunda í nánustu framtíð þjóðarinnar.

9.Leyfi mér að lokum að vitna í einn samherja minn í lestrarátakinu Bókaþjóð í ólestri, Pétur Gunnarson rithöfund: „Íslenskan er svo fámenn að við megum engan lesenda missa." Við skulum vona að afkomendur okkar standi ekki dag einn frammi fyrir Brunaliði í fullum herklæðum í leit að bókum – til að brenna.