Tækifæri til að gera betur

Viðskiptaþing 2011 er haldið undir yfirskriftinni Tökumst á við tækifærin: atvinnulíf til athafna. Titill þingsins endurspeglar í senn þau áhugaverðu tækifæri sem sannanlega eru til staðar á Íslandi og áeggjan til atvinnulífs um að nýta þau. Í aðdraganda þingsins stóð Viðskiptaráð fyrir könnun meðal forsvarsmanna atvinnulífsins um afstöðu þeirra til ýmissa mála sem ofarlega eru á baugi. Meðal annars var spurt um hvar helstu tækifæri til verðmætasköpunar lægju í nánustu framtíð, auk þess sem hugað var að því hvaða hindranir standa í vegi fyrir endurreisn efnahagslífsins.

Svör forsvarsmanna í íslensku atvinnulífi um hvar tækifærin liggja birtast í áherslum Viðskiptaþings. Veruleg verðmæti eru fólgin í menntun og hugviti þjóðarinnar og samkeppnisforskot efnahagslífsins byggir svo einnig á þremur grunnstoðum hagkerfisins; orkunni, hafinu og náttúrunni. Flestir þátttakenda nefna að mikil tækifæri felist í orkuauðlindunum og nýtingu þeirra. Sjónir forystumanna viðskiptalífsins beinast að frekari vinnslu orkuauðlinda og aukinni verðmætasköpun á grunni núverandi orkuvinnslu, meðal annars með nýtingu orkunnar í smærri en mögulega arðbærari verkefni sem skilað geta hærra orkuverði. Fjölbreyttir möguleikar í ferðaþjónustu, aukin sjósókn og aukið verðmæti sjávar- og landbúnaðarafurða í krafti tækniframfara voru meðal þeirra tækifæra sem nefnd voru og einnig var tengd starfsemi á borð við fiskeldi ofarlega í huga.

Þrátt fyrir að í svörunum endurspeglist hefðbundnar áherslur á auðlindanýtingu er greinilegt að mikilvægi þekkingar og rannsókna er forsvarsmönnum atvinnulífsins sérstaklega hugleikin. Mjög er horft til hugverkageirans, nýsköpunar og tækniframfara sem forsendu verðmætasköpunar á næstu árum og áratugum. Ekki kemur á óvart að rannsóknir, tækni og nýsköpun yrðu ofarlega á blaði, þar sem nýting auðlinda færist nú nær efri mörkum þess sem telst vinnanlegt, miðað við núverandi tæknistig.

Stjórnvöld og atvinnulíf líti í eigin barm

Samstarf stjórnvalda og atvinnulífs mun miklu ráða um hversu greiðfær leið íslenska hagkerfisins verður úr núverandi kreppuástandi. Þess vegna er áhugavert að skoða hugmyndir þátttakenda um hverjar stærstu hindranirnar í vegi endurreisnar efnahagslífsins væru. Tveimur spurningum í könnun Viðskiptaráðs var ætlað að grennslast fyrir um þetta. Annars vegar var spurt með almennum hætti um hvaða hindranir væru í vegi fyrir endurreisnarstarfinu og valkostir ekki gefnir fyrirfram. Hins vegar var spurning með fyrirfram gefnum valmöguleikum um hvað það er sem helst veldur erfiðleikum í rekstri fyrirtækja.

Niðurstöður könnunarinnar eru sláandi. Meira en tveir þriðju (69%) forsvarsmanna þeirra fyrirtækja sem þátt tóku nefna stjórnvöld sem helsta þröskuldinn sem stendur í vegi fyrir endurreisn. Of háir skattar eru svo að mati ríflega fimmtungs svarenda mesta vandamálið, en skattastefna ríkisstjórnarinnar hefur sætt mikilli gagnrýni viðskiptalífsins. Önnur atriði sem helst komast á blað eru gjaldeyrishöft og ótrúverðugur gjaldmiðill, vinnubrögð fjármálastofnana og seinagangur við skuldaaðlögun og almenn viðhorf sem frá hruni hafa einkennist af svartsýni og öfund. Þessi atriði blikna hins vegar í samanburði við þá gagnrýni sem hér er beint að stjórnvöldum, en svör um það bil níu af hverjum tíu aðspurða endurspegla þá skoðun að stjórnvöld og stefna þeirra hamli viðreisn hagkerfisins. Slíkar niðurstöður hljóta að verða þeim sem nú halda um stjórnartaumana alvarlegt umhugsunarefni.

Þegar horft er til þeirra þátta sem valda erfiðleikum í rekstri fyrirtækja, nefnir meira en helmingur þeirra sem svara orðspor atvinnulífsins, en það hefur beðið verulegan hnekki frá bankahruni. Samdráttur í eftirspurn, veikt gengi krónu og takmarkað aðgengi að fjármagni eru einnig nefnd sem vandamál. Nokkur eðlismunur er á erfiðleikum sem lúta að orðspori viðskiptalífsins annars vegar og þeim er tengjast hagrænum breytingum á borð við eftirspurn og gengi gjaldmiðla hins vegar. Það er á valdi forsvarsmanna viðskiptalífsins að bæta orðsporið, en það gerist eingöngu með því að fylgja eftir af aga góðum stjórnarháttum og að samfélagsleg ábyrgð sé höfð að leiðarljósi í rekstri fyrirtækja. Þetta er staðreynd sem forsvarsmenn í íslenskum fyrirtækjarekstri verða að taka alvarlega. Jafnframt þurfa samskipti atvinnulífs við stjórnvöld að einkennast af málefnalegum skoðanaskiptum og ábyrgð.

Af ofangreindum svörum má ljóst vera að mörgu er verulega ábótavant í umgjörð atvinnurekstrar á Íslandi, en að auki hafa samskipti stjórnvalda og atvinnulífs ekki haft á sér uppörvandi blæ á síðustu vikum og mánuðum. Hvort tveggja er óásættanlegt ef þjóðin á að finna kröftuga viðspyrnu úr því kreppuástandi sem varað hefur í næstum þrjú ár.

Stjórnvöld og atvinnulífið þurfa að taka höndum saman og fjarlægja þær hindranir sem standa í vegi fyrir endurreisn efnahagslífsins. Í því felast eingöngu tækifæri. Umgjörð atvinnulífsins, lög og reglur, eru á ábyrgð stjórnvalda og auk þess hafa þau veruleg áhrif á viðhorf almennings til atvinnulífs með orðum sínum og gjörðum. Stjórnvöld hafa því fjölmörg tækifæri til að styðja við atvinnulífið, auka þannig framleiðslu, draga úr atvinnuleysi og efla kaupmátt. En óumdeilt er að frumkvæðið til athafna liggur hjá atvinnulífinu sjálfu. Tækifærin eru til staðar, auðlindirnar eru verðmætar og þjóðin vel menntuð og verkfús. Stjórnvöld og atvinnulíf verða að grípa tækifærin, þjóðinni allri til heilla. Þetta er efni Viðskiptaþings 2011.