Hugtök án orða?

Fyrsta september sl. birtist lítil grein í Fréttablaðinu þar sem ég benti Hannesi Péturssyni á að sagnfræðingurinn þýski, August Ludwig Schlözer, hafi fyrstur komið hugtakinu „heimsbókmenntir“ (þ. Weltliteratur) á prent í bókinni Isländische Litteratur und Geschichte sem kom út á því herrans ári 1773. Hannes heldur því fram í grein sinni „Orð og hugtak“ í Fréttablaðinu 13. sept. sl. að orð hans, „Goethe, nafnkenndasti sonur Frankfurtborgar, bjó til hugtakið heimsbókmenntir“, í grein frá 20. ágúst, merki ekki að hann hafi sagt að „Goethe hefði fyrstur þýzkra manna gripið til sjálfs orðsins „Weltliteratur““. Kann það rétt að vera, en um leið heldur hann því fram að í „þýzku bókarklausunni frá 1773 kemur ekki nógu glöggt í ljós hvað átt er við með „Weltliteratur“.“ Af þessu má skilja að Schlözer hafi aðeins skrifað orð en Goethe búið til hugtak.

Ég velti því fyrir mér hvort hann fullyrði þetta án þess að hafa lesið bókina eftir Schlözer sem er upp á 200 síður og furðu vel upplýst fyrir sinn tíma, enda var höfundurinn einn kunnasti sagnfræðingur Þýskalands á 18. öld. Það er heldur ekki rétt að Goethe „skilgreini“ hugtakið í spjalli sínu við Eckermann eins og Hannes heldur fram, hann nefnir það eingöngu í tengslum við þjóðarbókmenntir og vísar síðan á bókmenntir Forn-Grikkja. Hann notaði þetta hugtak hins vegar nokkrum sinnum, fyrst í tímaritinu Über Kunst und Altertum í janúar 1827 og síðar hér og þar í greinum og bréfum sem margoft hefur verið safnað saman. Þetta eru þó stundum svo misvísandi staðhæfingar að fullyrða má að ekki sé unnt að leiða neina eina skilgreiningu af þeim. Enda var það ekki Goethe sem oftast reyndi að skilgreina hugtakið heldur bókmenntafræðingarnir sem á eftir komu og eru þeir ennþá að eins og sjá má af nýlegum bókum eftir höfunda eins og David Damrosch og Dieter Lamping svo nefndir séu tveir.

Notkun Goethes á þessu hugtaki á áreiðanlega rætur að rekja til skrifa Schlözers og ekki síður Johanns Gottfrieds Herders sem Goethe leit mjög upp til á yngri árum. Herder fylgdist vel með Schlözer og sá hann greinilega sem keppinaut, skrifaði um hann rætna ritdóma en vingaðist við hann síðar, enda voru þeir mjög áþekkt þenkjandi og frumkvöðlar í sagnfræði. Herder gaf t.d. út lítið kver 1772 sem heitir Von deutscher Art und Kunst og fékk Goethe til að skrifa grein í það. Fremstar eru þó tvær greinar eftir Herder, önnur um Ossían og Eddukvæði og hin um Shakespeare þar sem Herder fjallar um hvernig skapa megi heim í bókmenntum með því að líta til hins sammannlega og um leið sérstaka. Þetta er þversögn sem Goethe lýsti í sjálfsævisögu sinni Skáldskapur og sannindi (þ. Dichtung und Wahrheit) sem svo að Herder hafi kennt honum á þessum árum að skáldlistin væri „heims- og þjóðagáfa, ekki einkaarfur nokkurra fínna og menntaðra karla“ (þ. eine Welt- und Völkergabe […], nicht ein Privaterbteil einiger feinen gebildeten Männer). Þetta er kannski besta skilgreiningin á heimsbókmenntum, en víst er að orðið kom fram löngu áður en Goethe tók sér það í munn. Um leið hófst skilgreining hugtaksins og það er enn í mótun.