Hvernig geta einstaklingar haft áhrif innan lífeyrissjóðanna?

Áberandi hefur verið í kjölfar efnahagskreppunnar á Íslandi hve margir einstaklingar hafa lýst yfir sterkum skoðunum á starfsemi lífeyrissjóðanna. Þar af eru margir ósáttir við fjárfestingar og ákvarðanir þeirra. Jafnframt eru háværar raddir uppi um að sjóðfélagar geti lítil áhrif haft á starfsemi sjóðanna. Þeim finnist stjórnendur ósnertanlegir og að þeir sjálfir séu valdalausir. Talsverð óánægja virðist því víða ríkjandi meðal almennra félagsmanna lífeyrissjóðanna.

Af þessu tilefni má benda á að það er ekki ritað í stein að starfsemi lífeyrissjóða eigi að vera óbreytt um aldur og ævi. Ef fólk vill breytingar eru þær mögulegar. Ekkert í lögum lífeyrissjóðanna segir til dæmis að stjórnir þeirra þurfi að vera skipaðar fulltrúum sveitarfélaga, vinnumarkaðarins eða annarra hagsmunaaðila. Þessari grein er ætlað að benda þeim sem vilja breytingar í lífeyrissjóði sínum á leiðir til að hrinda þeim í framkvæmd.

Stjórnir sjóðanna eru skipaðar í samræmi við samþykktir þeirra. Í samþykktunum kemur fram með hvaða hætti er skipt um stjórn, hvernig kosið er á fundum, vægi atkvæða og hvað sjóðfélagar eru upplýstir um. Þessar samþykktir eru breytanlegar. Það sem hinn almenni félagi þarf því að gera er að fá aðra félaga með sér í að þrýsta á að stjórnirnar breyti samþykktum í þá átt sem þeir kjósa. Í samþykktum nokkurra sjóða kemur fram að ekki sé hægt að breyta þeim án samþykkis ákveðinna aðila. Þá þarf að fá þá aðila til að taka það ákvæði út úr samþykktunum.

Lífeyrissjóðirnir eru eign sjóð­félaga viðkomandi sjóða og eiga því að þjóna þeim. Samþykktir geta hljóðað nánast hvernig sem er svo fremi sem þær samrýmast lögum og að lágmarksupplýsingar komi þar fram. Í þeim er til dæmis hægt að kveða á um að kosningar fari fram á ársfundum og að allir sjóðfélagar hafi kosningarétt. Einnig að ítarlegar upplýsingar um fjárfestingar lífeyrissjóðsins séu veittar sjóðfélögum til dæmis í hálfs árs yfirliti eða ársreikningum.

Margir lífeyrissjóðir veita upplýsingar af þessu tagi í ársreikningi en mjög misjafnt er hversu ítarlegt það er. Ef vilji er fyrir hendi er hægt að ganga svo langt að hafa raunverulegt lýðræði í lífeyrissjóðum þar sem hvert atkvæði sjóðfélaga telur og hann fær að kjósa um hverjar breytingar sjóðsins, stjórnina og jafnvel í hverju á að fjárfesta. Þetta felur þá jafnframt í sér að sjóðfélagar þurfa að kynna sér málin, mæta á ársfundi og vera meðvitaðir um að þeir hafi rödd eða atkvæði.

Til þess að sjóðfélagi geti komið ábendingum á framfæri um eitthvað sem betur mætti fara í samþykktum eða gert kröfu um að stjórn lífeyrissjóðs upplýsi um tiltekin atriði í rekstrinum, er algengasta verklagið að tillaga skuli send til stjórnar með 6-8 vikna fyrirvara fyrir ársfund. Nákvæmara verklag varðandi breytingar á samþykktum er hins vegar tilgreint í samþykktum hvers sjóðs fyrir sig, en samþykktirnar er hægt að nálgast á heimasíðum lífeyrissjóðanna eða á skrifstofum þeirra.

Hlutverk Fjármálaeftirlitsins er að gæta þess að eftirlitsskyldir aðilar fari að lögum og lögin beinast fyrst og fremst að því að gæta hagsmuna sjóðfélaga. Fjármálaeftirlitið hefur enga skoðun á samþykktum sjóðanna aðrar en að þær skuli vera í samræmi við lög. Þessum línum er ætlað að benda á leiðir sem almennir sjóðfélagar sem vilja breytingar geta farið, vilji þeir breyta samþykktum lífeyrissjóðanna. Leiðirnar velja þeir sjálfir.